на русском языке
АЛАНТИ ПАДДЗАХАДИ ФАРСТА (Агусти Алемани киунугæ «АЛАНЫ В ДРЕВНИХ И СРЕДНЕВЕКОВЫХ ПИСЬМЕННЫХ ИСТОЧНИКАХ»-мæ гæсгæ) 4 уац
Агусти Алемани диссертацийæн кæронбæттæн æрцауй XV-æм æноси райдайæни цаутæй, аланти истори трагикон кæронмæ ку æрхæццæуй, уæд. Æнæбасæтгæ эмир Тимури æфсæдтæ ниппурх кодтонцæ нæ бæстæ, уобæл фæцæй нæ фидтæлти фæлварантæ Кавказаг Алани исаразун. Фæл этникон истори ба æнæбауорамгæ ’й: нæмттæ раййевунцæ, цæрæн бунæттæ дæр хайгай аййевунцæ, фал адæмтæ ба уæддæр байзайунцæ зæнхи цъарæбæл.
Уоци рæстæгæй райдайæнæй Аланий зæнхæ дзæвгарæ фæммингидæруй, Лабæ цæугæдонæй Дариали ’рдæмæ æлхъивд æрцæуй.
Фæззиндтæнцæ æнæнкъусгæ центртæ — Уæллагири, Дариали, Курттати, Хъобани æма Дигори кæмттæ, растдæр зæгъгæй, уоци кæмтти алливарс ци æхсæнадтæ ес, етæ. Нигулæйнаг зæнхитæ, уæди рæстæги Магас кенæ абони Тебердæй уæнгæ, фæзтæ байахастонцæ кæсæг (нуриккон черкестæ æмæ кæсгæнттæ), кæмтти ба тюркæгтæ (нуриккон хъæрасейæгтæ æмæ малхъартæ). Алан-ас-дигорон адæми змæлд аци ’рдæмæ цудæй XIX æноси райдайæни уæнгæ, гъеуæд фæстаг æссон бийнонтæ фæлигъдæнцæ Дигоргоммæ. Иннетæ исхæлæмулæ ’нцæ малхæр-хъæрæсей хæццæ, фал абони дæр беретæ не ’ронх кæнунцæ сæ хæстæгдзинадæ дигори хæццæ.
æнæнкъусгæ — незыблемый
Цуппар сæдæ анзи дæргъи нæ адæн адтæнцæ истории иронхуати. Уотæ кастæй, цума аланти истори фæллухæй. Никки фæккæрздæрæй сæ уавæр XIX æноси райдайæни, еминæ цæгъдун ку райдæтта адæми, уæд. Нæ дзиллæ дзæвгарæ фæммингидæр æнцæ. Уоци догæй байзадæнцæ æвдесæнтæ Дæргъавси æма Лезгори некрополтæ, адæм сæ хонунцæ «городок мертвых» зæгъгæ.
Инæлар Иоганн Бларамберги финститæмæ гæсгæ 1830-æм æнзти Иристони цæргутæ адтæнцæ 14 къуари: авд – 1.Рача, 2.Кударо, 3.Кешельта, 4.Лиахви æма Медждуд, 5.Магладолети, 6.Дзамур, 7.Куд æма Гудови Кавкази хонсар кæмтти, иннæ авд ба – 8.Дигор (Дугур), 9.Нара, 10.Зрамага, 11.Валаджир (Валлагир), 12.Куртати, 13.Тагиати (Тагаур), 14.Турсо, – Цæгат Кавкази рагътæбæл (æхсæнадтæ финст цæунцæ хорнигулæнæй – хорискæсæнмæ).
Ке зæгъун æй гъæуй, XIX – XX æноси цалдæр зæнхи хайи ма фесæвдæнцæ: Тæрсигом æма Гудиком лæвæрд æрцудæнцæ Гурдзистонæн; Рачъæ рагæй абонмæ нимад цæуй куд Гурдзистони зæнхæ (кæд фæстаг дигорон зæронд лæгтæ цардæнцæ уоми XX æноси дуккаг æмбеси уæнгæ, уæддæр). Бларамберг ирон зæнхитæбæл нимадта Джейрах – нури махъæли зæнхæ [кæсæ: Бларамберг И. Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа. Нальчик. «Эль-Фа». 1999. тъ. 267-268].
XIX æноси райдайæни дигорон æма ирон æхсæнадтæ бацудæнцæ Уæрæсей империмæ, куд хæлар цæргути бæстæ. 1917 анзи уæнгæ Иристони цæргути сагъæси некæд бацудæй гъуди естихузи паддзахадау исаразун, кенæ æссон æвзаг, кæцимæй финстонцæ Гурдзибети Бласка æма Хетæгкати Къоста, уæлдæр бунати ниввæрун.
Уоци еу рæстæг XVIII æноси кæрон уруссаг æма ирон æвзæгтæбæл мухургонд æрцудæй Катехизис, фæстæдæр XIX æноси кæрон дигорон æмæ ирон æвзæгтæбæл таурæхътæ, аргъæуттæ, зартæ гъæйттæй финсун, æвдозун гæгъæдибæл райдæдтонцæ, фиццаг уæрæсейаг ахургæндтæ æмæ бæлццæнтæ, фæстæдæр ба фиццаг фæлтæри ирон интеллигенци (Туккати Саламон, Санати Гацир æма Дзантемир, Гарданти Михал, Собити Инал, Дзагурти Губади, Æлборти Барисбий æма æндæртæ) [кæсæ: Программа «НАРТЫ». Собиратели, исследователи и издатели эпоса – URL: https://www.nartosetia.ru/1698-2/].
хæлар цæргути бæстæ – территории с дружественным населением
æссон æвзаг – осетинский язык, иронский и дигорский
æвдозун – закреплять
Ирон æвзаги паддзахадон статуси фарста æвæрд æрцудæй фæсреволюций доги. Уæд Иристони Цæгат хай (фарс?) иссæй æвтономон республикæ (уой размæ ба адтæй Хуæнхбæсти республики ионг). Иристони хонсар фарс ба иссæй автономон област. 1991 анзи ци бæллæх æрцудæй нæ бæстæбæл, Советтон Цæдес ку фехалдæй, уой фæсте Цæгат Иристон иссæй Уæрæсей Федерации ионг (субъект). Субъекти бартæ лæвæрд æрцудæнцæ раздæр ци автономитæ адтæнцæ, уонæн, уæдта ма алли облæсттæн дæр. Дессаг нæмæ е кæсуй, æма раздæр федерации ионги бартæ радтионцæ уоци бæстæн, зæнхитæн, кæцити Уæрæсе æхемæ райсидæ, ами ба Уæрæсе ахе есбойнон зæнхитæ рахæйттæ кодта, куд тухæй ист зæнхитæ, уотæ.
ахе есбойнон зæнхитæ – свои собственные территории
тухæй ист зæнхитæ – завоеванные территории
Æвæццæгæн, сæдæ анзи размæ Æссон паддзахадæ аразуни гъудитæ сæ зæрдити не ’втудæнцæ нæ фидтæлтæн, уобæл нæ ’дтæнцæ: гъудæй сæ косун бон сау изæрмæ, беретæн къæбæр дæр нæ фагæ кодта уотемæй; заводтæ æма къæлхозтæ сæ аразун гъудæй. Уомæй уæлдай адæми гъудий нæ байзадæй, куд цардæнцæ нæ адæн XIV-æм æноси размæ, Аланти протопаддзахадæ арæзт ку цудæй, еци рæстæг. Финсунадæ нæмæ ке н ’адтæй, скъолатæ ке нæма фæззинттæнцæ, еци æууæл нæбæл гиризæй рацудæй: нæ рагфидтæлтæ нин нæ ниууагътонцæ дзурд, ном, кæци нæ баеу кодтайдæ, ирæ ’ма дигорæ. 1770-ай æнзти, Уæрæсемæ ку бацудан, уæд уæхæн дзурд фæззиндтæй, æрмæстдæр мах æвзаги нæ, фал фæсарæйнаг æвзæгти: гурдзиæгтæ нæ кæддæриддæр худтонцæ Оси (Овси, Аси), рагон уруссæгтæ ба – Ястæ. Еци ном нури уæнгæ байзадæй Венгрии бунæтти, камити бацардæнцæ алантæ, нигулæнæрдæмæ ку фæллигъдæнцæ татари æмпурсти рæстæги. Еци топонимтæ: Ясберень, Ясшаг, Ясапати, Ясароксаллош, Яс-алшо-Сент-Дьердь, Яс-фелшо-Сент-Дьердь, Яс-Сент-Андраш, Ясболдокхаза, Яс-Яко-халма, Ясдожа, Ястелек, Яскишер, Ясладань, Ясфеньсару, Ясаго – бæлвурд æвдесæнтæ æнцæ алантæ дæргъвæтин рæстæг ке адтæнцæ Венгрии æхсæнади хецæн хай. Уомæ гæсгæ «Осетия» – æй уруссагау оссаг адæми паддзахадæ [кæсæ.: Ясшаг — Венгерская Алания (часть 1) – URL: https://zarava. livejournal.com/188916.html ].
Æссон паддзахадæ – осетинское государство
æууæл – обстоятельство
Гъе уотемæй, Иристон – ассон адæми бæстæ, раздæр ба – аланти зæнхæ, никки раздæр – скифти, сарматти, уонæбæл ма æнгъезуй бафтаун аорсти, рохсаланти, киммерийæгти – ци дессаги рæсугъд нивæ нæ цæститæбæл гъазуй! Бæргæ уотæ ку уайдæ, ку. Скифти бунтæ райахæссун гъавунцæ урус, сарматти бунтæ – поляктæ, аланти – малхъар æма хъæрæсе. Рагон æссон сахари ном – Магас – мæхъæл ниттæп кодтонцæ сæ нæуæгконд гъæубæл. Нарти кадæнгитæ сæхе ’рдæмæ æлвасунцæ кæсæг æма абхазтæ. Ка зонуй, ’ма тагъд рæстаги нæ бон исуодзæнæй балхæнун тукани мæхъæли Нартæ, уогæ ба кæцæй сæ рафинстонцæ, е, æвæдзи бæлвурд бæрæг не ’суодзæнæй некæд.
Еци хала-була æримисун кæнуй XIX æноси европейæгтæ куд æзгули кодтонцæ, цæмæй рагон Элладæ æма Ромæй сæ бунтæ сæхебæл ниффинсун гъавтонцæ, куд сæ байзаййæгтæбæл. Цæй, сæ бæллец æнцонлæдæрæн æй. Фал гъигагæн, хæлардзинади хед аразуни бæсти еци рагон аланти хæццæ бастдзинæдтæ раййевунцæ тугъдмæ аланти бунтæбæл, уæлдай ба ахургæндтæ нæ, фал фулдæр æнæзунд адæн.
Етæ æнцæ уотид гъудитæ, мах ба фæндуй базонун, ци ’рдæмæ рахатдзæй æссон адæми паддзахади арæзт.
Аци æрмæги раздæри хæйтти, [кæсæ «Ирæф» №№1, 3, 4 2025 анз], банисан кодтон, листæг адæмихаттæн паддзахдзинадæ ке æй сæ этникон цæруни фадуат. Минги адæмихаттæ ниппурх унцæ, фесæфунцæ историон аренæй, сæхе паддзахадæ син ку нæ фæууй, уæд. Устурдæртæ, зæгъæн курдтæ, не ’сæфунцæ, сæрфæст, туркæгтæ тæрсунцæ, оххай, махæй ку фæффулдæруонцæ, загъæ. Листæг адæмихæттитæ тагъддæр фесæфунцæ, ниттайунцæ, се ’взагæй ку нæбал фæппайда кæнунцæ, уæд. Æвзаг ба уæд исæфун райдайуй, аллибойнон цардæй уæлдай æндæр уомæтти си ку нæ пайда фæккæнунцæ, гъе уæд. Цубур загъдæй, мадæлон æвзаги гъæуайгæнæг бийнонтай æндæр ку неке бал фæууй, уæд мах æрцæуæн устур рæдудмæ, уомæн æма арвилбойнон дзурдуат æнæ зонадон, спортивон, географион, медицинон, историон, техникон æма æндæр дзурдуатæй ис ’уй æнæнхæст. Еу – дууæ мин дзурди ма си байзайуй, æма сабургай æрбайсæфуй. Е мæн талæн нæй, фал æй историй бæлвурдгæнæн факт, дæнцæнæн райсæн цæгати ци листæг дзиллæтæ цæрунцæ, уони, кенæ ’дта Цæгат Америки рагон цæргути, нур ба ма Цæгат Кавкази адæмти.
сæрфæст – наоборот
æндæр уомæтти – в других сферах
арвилбойнон – ежедневный
æнæнхæст – неполный
талæн – предположение, точка зрения
Цæгат Кавкази унивеситетти профессортæ ку райсæн, уæд цума си ке бонæй сæ мадæлон æвзагæй лекцитæ бакæсун? Берети бон, æвæдзи, не ’суодзæй, рæхги ба, хуцау бахезæт, неке бон.
Цæмæй уотæ ма рауайа, листæг адæмихаттæ занхи къорийæй куд нæ фесафонцæ, уой тухæй æвзаги байрæст гъæуама ’суа паддзахадон приоритет. Хумæтæги зæгъун: «Хæдзари бийнонтæ се ’хсæн ку дзоронцæ мадæлон æвзагæй, уæд е фагæ ’й» — фагæ нæй. Мадæлон æвзаг скъолати программи факультативтæмæ ку батъунсунцæ, уæд е дæр фага нæй! Етæ ’нцæ цæстмæгæсгæ миутæ, рæстæг æма гæгъæди исафæн миутæ. Кæд паддзахадæ æцæгæй тухсуй аци фарстæбæл, уæд гъæуама разæнгард кæна мадæлон æвзаг ахур кæнунмæ. Уоци разæнгард кæнунæн ес берæ хузтæ: зæгъæн, ахурдзаутæй хуæздæр ка радзора Нарти кадæнгитæ, уадзимистæ, уонæн æнгъезуй еститæ балæваркæнун, айдагъ уонæн нæ, фал ма сæ ахургæнгутæн дæр. Иннæ ’рдигæй ба чиновниктæй барæй ка нæ пайда кæнуй, нæ ахур кæнуй региони æвзаг, уони дæр размæ уадзун нæ фæткæуй.
Дзурд уобæл нæ цæуй, æма иронау ка нæ дзоруй уони кустæй тæрун гъæуй, фал разæнгард кæнун дæр сæ нæ гъæуй. Бæрнон косгутæн уæд нæ фæгъгъæуй ахур кæнун бунаттон цæргути æвзаг, сæ зæнхитæ син тухæй ку байсунцæ тугъди медæга, сæхе син «туземецтæ» ку фæххонунцæ, федерации кой ба хæстæгдæр ку нæ фæууй, уæд. Нæ Иристон ба цума нæ хауй уогæ дæр некæд хауттæй уæхæн бæститæмæ.
Фал чиновниктæй райдайун нæ гъæуй. Фиццаг къахдзæф æй, конкурстæ æмæ олимпиадæти рамболгæй, ахурдзаути мадæлон æвзагбæл арæхстдзинадæ активонæй ка бæрзонддæр кæнуй, еци ахургæнгути разæнгард кæнун.
Цæмæн нæ уадзæн конкурстæ ирон æвзаги бони Нарти эпосæй скъуддзæгтæ хуæздæр радзорун, цубур сценаритæ ниффинсæн, кæнæ ба сæ сценæбæл æнхæст кæнун? Е кæстæртæн; хестæртæн ба æнгъистайдæ исаразун конкурс хуæздæр фильм, клип, нивтæ, скульптурæтæ ка исараза, уобæл. Гъигагæн къулумпи æй æхца ’й медæгæ, растдæр ку зæгъæн, уæд бюджет цох ке ’й уонæй, пъæланмæ нæ бахаунцæ аивади æхцатæ; нæ еунæг нифс æнцæ меценаттæ, уонæбæл дарæн нæ зæрдитæ.
Еуæй-еутæмæ кæсуй, аци уавæрæй рацаунмæ еунæг еу хуасæ ес — æвзаги тухæй закъон ниффинсун. 27 анзи ци закъонбал косунцæ цалдæр ахургонди, е нецихузи уодзæй æвдадзи хуасæ, разæнгардгæнæг хузи баст ку нæ уа бюджетти хæццæ. Уал анзи рацудæй, ма мухури некæми сбæрæгæй æ проект. Аллихузон закъон ку райсæн, уæд уоми гъæуама уа ести тобæгонд, ести барлæвæрд, ести ба ихæсгонд уа гъæуама. Мах ба 27 анзи сагъæс кæнæн, ци ес сæ зардити закъонбæл ка косуй, уонæн, ци бартæ нин ратдзæнæй, цæмæй уодзинан ихæсгонд, ци ба уодзæнæй тобагонд. Интернетти финсунцæ айдагъдæр еу фарста: куд уодзæнæй дигорон æвзаги уавæр, статус, ирон æвзаги хæццæ сбаргæй æмбартæ æнцæ, æви ирон æвзаг уæлдæр æй, дигорон ба æй уотид диалект.
æвдадзи хуасæ – панацея
тобæгонд – запрещено
барлæвæрд – дозволено
ихæсгонд – обязано
Еуетæ зæгъунцæ, гъигагæн не ’взаги нæййес еумæйаг дзурд нæ дууæ æвзагемæн – ирон æма дигорон, нур сæ куд исхонæн еумæйаг дзурдæй? Уой тухæй æргъуди кодтонцæ нæуæг дзурд – «æллон æвзаг», гъо ма Нарти кадæнгити, дан, пайдагондæй цалдæр хатти. Хуæздæр гъуддаги аккаг еудадзугдзийнадæ æвдесунцæ æноси цуппæрæн хай, цæмæй мах баууæндæн уобæл, æма амæй хуæздæр дзурд æргъудигæгæн нæййес.
еудадзугдзийнадæ — постоянство
Куд фæззæгъунцæ урус: ци фæнди мæ схонæ, æрмæст пеци ма басхуайæ. Фал хуæздæр ба уодзæй, аци дзурдæй куд нæбал пайда кæнæн, уотæ.
Фиццагидæр, гæнæн ес, æма куд æнцæ, уотæ сæ уадзæн: Иристони æвзæгтæ – ирон æма дигорон. Райсæн швейцарти: уони æппун нæ гъигæдаруй, сæ цуппар паддзахадон æвзæгти нæмтти æгириддæр нæйес дзурд «швейцайраг», фал æнцæ хумæтæги немуцаг, италиайнаг, французаг æма реторомайнаг æвзæгутæ.
Дуккаг, «аллон-биллон» æцæгæйдæр пайдагонд цæуй Нарти кадангити, фал куд алайнаг (ирон) адæмихатти нисан нæ, гъай-гъай, уоци растæги нæма адтæй нæ этнос, æ кой дæр нæй эпоси. Фал нарти æзнæгтæ – уæйгутæ аци дзурдæй нисан кодтонцæ се ’знæгти, ке нæ уарзтонцæ, нецæййæгтæбæл ке нимадтонцæ, уони. Дзурдтæ «аллон-биллон» æма «хуæнхаг дзигло» (листæг, нецæййаг) фæрсæй-фæрстæмæ финст фæуунцæ тексти, куд бæрæггæнæнтæ æгадæгæнæг адæмти. Нæхе еци номæй исхонæн – е уотæ уайдæ, немуц сæ паддзахадæ ку схудтайонцæ «Фрицланд»; «фрицтæ» немуци худтонцæ се ’знæгтæ, советон æвсæддонтæ. Фæлмæн загъдæй не ’взаг ку схонæн «аллон», уæд æносмæ нæ кадæ ницъумур уодзæй. Æнгæсдзинадæ ке ес дзурдтæн «алан» æма «алон», уавæр не ’йевуй.
æнгæсдзинадæ — сходство
Æртиккаг, кæд еумæйаг термин нæ æнæмæнгæ гъæуй, уæд гæнæн ес испайда кæнун дигорон æвзаги ци дзурд ес, уой. Уоци дзурдæй нæ худдонцæ раги дзаманти: ас-дигор, загъга. Еци дзурд бакæсун æнгъезуй А.Алеманма æма æндæр автортæмæ дæр. Æ еу уедагæ банихæстæй дигорон адæмбæл, иннемæй ба нæ худтонцæ урус дæр (Александр Невскийæн æ фиди мадæ адтæй Мария-ясыня), венгртæ дæр. Уонæмæ нури уæнгæ федар лæуунцæ цалдæр гъæуи æма сахари Ясшаг-бæсти, кумæ фæллигъдæнцæ 1239 анзи куманти хæццæ ас-дигори адæми хай.
Нуриккон дигорон æвзаги байзадæй дзурд «æссон» кæций еуæй-еутæ æнкъарунцæ куд «балхъайраг». Æцæгæй ба, «балхъар» дигоронау æй «малхъар», ке зæгъун æй гъæуй, дигорæмæ ес муггаг, Малхъартæ, зæгъа. Дзурд «æссон» амонуй малхъар адæмихæтти нæ, фал цæрæнбунат, кæцимæн æ еу æмбес райахæстонцæ малхъар, раздæр ба си цардæнцæ мах адæн, ас-дигортæ. Цубур дзурдæй, нæ адæми этноним, «æссон», фиццаг ниннихастæй сæ цæрæнбунатбæл, уой фæсте ба – æндæр адæмбæл, кæци бацæрдæй рагон Аланистони, ма ’ссæй махæн цума æцæгæлон топоним. Фал е уæхæн иссæй æрмæстдæр истори ка нæ зонуй, уони сæрти. Еци рæдудæн исрастгæнæн ес, нæ бон æй фæстæмæ фездахун æма нæ еугурей, аланти байзайæгкæгти хонун «æссон адæм», «æссонтæ», æвзаг ба – «æссон æвзаг».
Ка зонуй, фиццаг рæстæг аци дзурд берети зæрдæмæ нæ фæццæудзæй, фал ку балæдаронцæ, дзурд «ирон» дзæвгарæ æвзонгдæрæй дзурдæй «æссон», дууæсæдæ анзи размæ «Ир» худтонцæ æнæгъæнæ Иристон нæ, фал Уæллагири минги хай, уæд æ бунат иссердзæй не ’взаги дзурд «ассон» дæр.
Фал, ей хатт мæ ’й зæгъун, еци фарста сæйраг нæй. Сæйрагдæр æй на адæмихат, нæ этнос багъæуай кæнун. Уой ба æнæ паддзахади æнхусæй исæнхæст кæнун зингомау уодзæй, æвзаг æнæ багъæуайгæнгæ ба – æппундæр æнæнтæсгæ гъуддаг.
æнæнтæсгæ – невозможное
Уотемæй æриздахтан аци æрмæги сæйраг гъудимæ – идарддæр нин ци гæнгæй паддзахадæ иразуни фæндагбал. Цæмæй раст унаффæ рахæссæн, уой туххæй гъæуй æркæсун куд æййевгæ цæуй нæ æртасæн объект. А.Алемань [кæсæ: Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. М. «Менеджер». 2003. 608 тъ.] нин равардта цаутæ астæуккаг æности кæронмæ, кæцити мах бафæлвæрдтан балæдæрун кæнун аци æрмæги раздæри æртæ хаййеми [кæсæ: «Ирæф» 2025. №№1, 3, 4]; нур ба фæццæуæн идарддæр.
1917 анзи революции агъоммæ Иристонæн на ’дтæй юридикон статус. Е дессаг нæй, уомæн æма сауæнгæ Польшæ дæр, Уæрæсей империи медæгæ, адтæй æрмæст дæр «Привисленский край», гъома Вислæ цæугæдони рæбунти бæстæ, уомæ гæсгæ æссон адæмæн æнгъæлмæ кæсун дæр нæ гъудæй уомæ.
Советон Социалистон Республикти Цæдес исаразæн 1922 анзи æнæдузæрдугæй адтæй нæуæг хецауади тухгин революцион импульс. Цæдесæн æ бундор адтæй социалистон идеологи, уæдта æнæдехгæнæг Уæрæсей ниппурхи тæссагдзинадæ дæр. Адæмæн гъудæй раттун ести æлвасæг, цæмæй еуæрдигæй ма рахæлеу уонцæ фæйнердæмæ, иннердигæй ба цæмæй вертикалон арæзнæ багъæуай кодтайдæ. Уæхæн иссæй советон модель, кæцимæ гæсгæ устур адæмтæн равардтонцæ бартæ цæдесон республикти, мингидæртæн ба – автономон республикти, автономон областти, национ округти бартæ. Унаффæтæ хæссуни хæдбардзийнадæ æмвæзнадæ син æмхузæн на’ дтæй, фал хецауади еумæйаг (партион) модель ба адтæй еухузон. ССРЦ æма раздæри Уæрæсей æхсæн сæйраг хецæндзийнадæ адтæй йæ идеологи, кæци раседудта адæнти ’хсæн хæлардзийнадæ, кæрæдземæн æнхус, кадæ косæг адæмæн, хецивонс æма адæймагæй адæймаги эксплуатаци иданцойнæ. Еци уагæвæрдтæ æнцонлæдæрæн адтæнцæ адæмæн сæ фулдæрæн. Постсоветон Уæрæсей еци аргъдзинæдтæ æйевд æрцудæнцæ зæронд капиталистон аргъдзинæдтæй: пайда, ерисдзийнадæ, æнæкæрон фæлхасадæ æма гедонизм (æхсидзгонддзинадæмæ бæллун).
æнæдузæрдугæй – бесспорно
арæзнæ – здесь: управление, руль
æмвæзнадæ – уровень
раседудта – провозгласил
иданцойнæ – отрицание
æхсидзгонддзинадæмæ бæллун – стремление к удовольствиям
Æцæг демократий цæстæнгасæй бакæсгæ советон модель н ’адтæй дуйней ахсгиагæдæр. Æцæг тухæ адтæй паддзахадон органти къохи нæ, фал партион органтæмæ. Нæ паддзахадæн æ сæргълæууæг н ’адтæй хецауади сæргълæууæг кенæ парламенти сæргълæууæг, фал Коммунистон партийи сæргълæууæг — СЦКП-й ЦК-й генералон секретар.
Партий съезд нимад адтæй куд партий уæлдæр оргæн. Съезд æмбурд кодта фондз анзи еу хатт (кæми арæхдæр, кæми ба æстæнхатт) цудæй цалдæр бони, уомæ гæсгæ ’й еудадзуг органбæл банимайæн н ’адтæй. Уомæй уæлдай ма съезди уæнгтæ адтæнцæ бустæги берæ, æма гъæлæс гæнгæ цид сæ къохтæ сесионцæ хæртмæ, уомæ гæсгæ 1950-æм анзтæй фæстæмæ, зæгъæн ес, еугур унаффæтæ дæр ист цудæнцæ æмгъæлæсæй.
Съезди делегаттæ адтæнцæ адæми цæсти хъæбæр кадгин æма сæ хумæтæги адæн нимадтонцæ уæларвонтæмæ хæстæгутæбæл. Уомæ гæсгæ депутæттæ адтæнцæ коммæгæс паддзахади сæргълæугутæмæ, сæ нихмæ некæд адтæнцæ.
Съездæй уæлдæр (æцæгæй, фал официалон æгъдауæй нæ) адтæй СЦКП Централон комитет, йæ нимæдзæ адтæй цалдæр сæдæ ионги. Централон комитетти косæг аппарат адтæй дзæвгарæ уæлдæр ивæрд иннæ оргæнтæй. Тæккæ сæйрагдæр оргæн нæ паддзахади ба адтæй СЦКП ЦК-й Политбюро, кæцими адтæй 20-мæ хæстæг ионги æма цалдæр къæндидатти. Адтæй ма Централон Комитетти секретариат дæр, еурæстæг ма адтæй Оргбюро дæр. Фал цæмæдесаг е нæй. Мах гъæуй балæдæрун, куд бахауионцæ уордæмæ, ’ма адæни гъудитæ куд æндæвдонцæ сæ унаффæтæбæл.
æстæнхатт – реже
æндæвдонцæ – влияли
Съезди минæвæрттæ адтæнцæ хецауадæй хъæбæр лæмбунæг æвзæрст адæн. Раст зæгъгæй, сæ фулдæр адтæнцæ аккаг адæн, фæл сæ бон нецихузи адтæй съезди унаффæтæбæл æндавун. Идарддæр ба алли партион оргæн æвзæрст цудæй раздæри оргæнæй, æцæгæй ба еугур унаффитæ цудæнцæ Централон Комитетти аппарати медæгæй.
Адæми æнхус, æрмадарæн паддзахади оргæнти адтæй æдæуагæ. Фиццагидæр уомæн, æма паддзахади идеологи, кæд еуминги демагогии тæф кодта, уæддæр адтæй хумæтæги адæмæн æнцонлæдæрæн, киристон динмæ æма уруси менталитетмæ хæстæг, æвæрд адтæй æнцон лæдæрæн æргъагадæтæбæл.
60-й æнзти уæнгæ Цæгат Иристони райдайæн ахуйради æмбес цудæй мадæлон æвзагбæл. Республики наукон библиотеки нур дæр киунугæвæрæнтæбæл лæуунцæ еци доги скъолай учебниктæ физикæбæл, химибæл, математикæ, географи, æрдзон истори, литературæ, æмæ æндæр предметтæбæл ирон æма дигорон æвзагбæл.
Радиой æмæ телеуинади дзорионцæ æма зарионцæ иронау. Арæх цудæнцæ хæлардзинади фестивалтæ. Гъо ма еуæрдигæй нецихузи политикон фарстатæ республики барæ на ’дтæнцæ, иннердиги ба адæми нимæдзæ фулдæрæй фулдæр кодта, фесæфунæй тæссаг син на ’дтæй. Нур ба æнгъæлдæн æма исæвди къахбæл ислæудтан.
æрмадарæн – поддержка
æдæуагæ – несомненно
æргъагадæ – ценность
Идарддæр ку дзорон Иристони паддзахдзийнади туххæй, уæд, æнæмæнгæ, еу æма дууæ нæ фæззиндзæй уæхæни, кæцити бафæнæуодзæй мæ ’схонун сепаратист, террорист, хилæкъахæг ’ма уотæ идарддæр. Уомæ гæсгæ уайтагъд лæдæрун кæнун: Уæрæсейæй хецæн кæнунбæл дзубанди нæ цæуй, еумæ ку уæн – уæд ан тухгин, хецæнтæй ба исуодзинан хъабагъ, нисантæ не ’знæгтæн. Нецихузи хецæндзинадæ, нецихузи хецæн уавæр некæци паддзахади хайæн. Фал æвзаги тухæй ба мæ карз разæгъун фæндуй, кæд берети зæрдæмæ нæ фæццæуа, уæддæр.
Кæд хуарзæстур уруссаг адæмихатт, кæци фæстаг дууинсæй анзи бауагъта æ мадæлон уруссаг æвзаг исусхъуммæ кæнун, исфæндæ кæндзæй китайаг æвзагæй æй раййевун, уæд сæ барæ сæхе. Фал мин ку зæгъонцæ уруссаг æвзаг байронх кæнун, уæд уобæл не ’сарази уодзæн. Неци хузи бакомдзæнæн баиронх ун Пушкини æвзаг. Маке бангъæлæт дзæгъæлдзорæ кæнун, уой. Кæд идардæвæрд АЕШ-æн бантæстæй нæ паддзахади æмбесæн сæ мадæлон уруссаг литературон æвзаг байронх кæнун, уæд егъау æма гъæддух Китайæн ци бантæссæй, уобæл неке гъуди кæнуй?
гъæддух – здесь: настойчивый, упорный
Цæмæгæсгæ уотæ дзорун? Ка фæззæгъуй, Иристонæн фагæ æй еу æвзаг – ирон – етæ фиццаг гъавунцæ къохидзаг дигорон æвзаг нимморæ кæнун; уой фæсте Уæрæсей патриот сæхе ка хонуй, етæ райдайдзæнцæ æлхъевун ирон æвзаг скъолати, дзæвгарæ фæмминкъидæр кæндзæнцæ æвзаги сæхæттæ скъолай; уой фæсте ба нæ фæсайрон æзнæгтæ сæ цъумур къæхтæй æрхæтдзæнæнцæ Пушкини æвзагбæл, ма ’й раййевдзæнæнцæ æнглийсæг æвзагæй дæр нæ, фæл цидæр хæла-булæй. Уой фæсте ба егъау Китай, Сибир æма Казахстан ранихъуæргæ, æрбалвассæй æхе Уралмæ æма баййевдзæнæй еци хæлæ-булæ рæсугъд литературон китайаг æвзагæй.
Куд уæмæ кæсуй аци æнæнтæсгæ перспективæ? Фал цæмæн æй æнæнтæсгæ? Дигорон æвзаги хæццæ фиццаг къахдзæф ку рауайа, уæд цæмæн нæ рауайдзæй дуккаг къахдзæф ирон æвзаги хæццæ, уæдта æртиггаг – уруссаг æвзаги хæццæ? Хатдзæг лæдæрдæй: алли æвзаг дæр æй адæми хæзна, ка имæ бурсуй – е фудгæнæг. Паддзахади æнæйигъаугидзийнадæ мадæлон æвзаги фарстатæмæ, ратегъ кæнун ’хе æхца харз кæнунæй, бийнонти кенæ меценатти усхъитæбæл æрбаргъувун еци уаргъ – е раст политика нæ ’й.
æнæнтæсгæ – невозможный
хатдзæг – вывод
æнæйигъаугидзийнадæ – безразличие
ратегъ кæнун – отказываться
æрбаргъувун – переложить
Фал Турк кенæ Иран ку райсæн, уæд уони цæстæнгасæй Уæрæсей политикæ фæккæссæй хъæбæр фæлмæн. Ирани æзербайджайнаг æвзагæн, Турки ба курдаг æвзагæн нецихузи статус ес. Турки алли æмбæстон лæг нимад фæууй турккагбæл. Сæ президент Эрдоган дæр ма, кæмæн æ фидæ æй лаз, æхе гурдзиагбæл нæ нимайуй, фал турккагбæл. Цæмæн уотæ ’й уонæмæ? Æвæдзи, уомæн æма курдтæ Турки фулдæрæй-фулдæр кæнунцæ, азербайджайнæгтæ дæр уотæ, æма тæрсунцæ, оххай, махæй ку фæффулдæруонцæ, загъгæ, ’ма нæ паддзахади еудзинадæ фехæлдзæнæй.
Уæрæсей ба еугур адæмтæ еумæ уруси ку не ’йафунцæ нимæдзæй, тæссаг нæй сæ сæйраг бунат æндæр адæмихаттæй баййевун. Фал уæддæр паддзахади косгутæн сæрмагонддæр фарстат изайуй «вертикаль власти» ке хонунцæ, уой аразун. …
Хъалойнадæ уотæ арæзт æй, æма муниципалон дæр æма облæсттон бюджеттæ дæр фагæ нæ фæуунцæ некæд, æма федералон бюджеттæй банхæст унцæ. Царди медæгæ ба куд фæууй? – хуæруйнаг дин ка фæддæттуй, уой коммæ гъæуама кæсай. Уотæ уайуй æма цалдæр рæнгъи Хъалонти кодекси фæууæлдæр унцæ конституции финстити федерализми туххæй. Раст гъеууотæ цалдæр рæнгъи ахурдзийнади закъони, кæцитæ мадалон æвзаг фæддæлдæр кæнунцæ иннæ предметтæй, бабун кæнунцæ Уæрæсей минги адæмти æвзæгтæ Ахъсахъ Темури æфсæдтæй берæ ахадæнау.
рæнгъæ – здесь: строка
ахадæнау – эффективнее
Ци ма нин изайуй? Гъæуй бунаттон хуæдунаффадæ размæ кæнун, ахедун кæнун, куд æмбæлуй, уотæ. Уæдта ма гъæуй еу минги исраст кæнун Хъалонти кодекс. Муниципалитет (бунаттон хуæдунаффадæ) нæ ерис кæнуй устур паддзахади хæццæ, йæ нихмæ нæ лæууй, пурхæ дæр æй нæ кæнуй, лæмæгъ дæр нæ. Сæрфæст, муниципалитет федар ку лæууа æ къæхтæбæл, уæд е агъаз æй егъау паддзазадæн алли гъудтаги дæр, фулдæр ба ахуради фарстати, ’ма алфамбулай æрдзæ багъæуай кæнуни дæр.
Цæмæй бунаттон хуæдунаффадæ хуæздæр архайа, уойтуххæй гъæуама фе ’ндæрхузи уа йæ арæзти фæткæвæрд. Абони бони бунаттон хуæдунаффади депутатти февзарунцæ Парламентти куд февзарунцæ, уотæ: æвзаргутæ гъæлæс кæнунцæ ке фæсмæрунцæ еци лæгтæбæл нæ, фал партион номхигъдтитæбæл. Ма алли хатт дæр уотæ рацæуй гъудтаг, æма рамолуй бæрнон парти: Советтон доги е адтæй Коммунистон парти, нури рæстæги ба Еугонд Уæрæсе. Кæд ауæхæн æгъдау бæззуй парламент æвзарунæн, уæд бунаттон хуæдунаффадæ политикæмæ æппун некæци ’рдигæй æмбæлуй æма ’й æндæрхузи æвзарун гъæуй: аккаг лæгти, кадгин адæми цæсти, бунаттон цæргутæй сæ хуæздæрти, цæсгон, æфсæрмæй гъæуагкин ка н ’ай, уони.
бунаттон хуæдунаффадæ – местное самоуправление
номхигъд – список
Иннæ æнæмæнгæгъæуæгæ æййевддзинадæ: федералон субъекттæн бунæттон хъалонтæ иснисанкæнуни бартæ раттун гъæуй. Ревæд дзиппæ бунæттон хецауадæн нæ дæттуй гæнæн рæвдзæ æма хъæппæресадæй æнхæст кæнун сæ фарстатæ. Кæд уотæ ’й, уæд кенæ паддзахадæ гъæуама æргъуди кæна нæуæг бунаттон хъалонтæ, кенæ ба радта барæ сæхецæн сæ æривæрун (æргъудикæнун). Нæ падзахадæ алли субъектæн, ке куд уарзуй уотæ, къапек æрбагæлдзуй, уомæн æма сæхе бюджет некæд фæхъхъæртуй. Ревæд дзиппæ ба, еухатт ма ’й зæгъун, бæгъдауонд æй, Уæрæсей адæмти æвзæгти рæхги мæлæти къахбæл ке исдæудзæнцæ, уой. Нæ алфамбулай æрдзæ дæр гъе уотæ.
æнæмæнгæгъæуæгæ æййевддзинадæ – несомненное изменение
хъæппæресадæ – инициатива
бæгъдауонд – гарантия
Ци зæгъуйнаг дæн аци æрмæги? Алли адæмихаттæн сæйрагдæр нисан æй багъæуайкæнун сæ адæн, сæ этникон цæсгон, Уæрæсей Федерациан ба – багъæуай кæнун нæ паддзахади еудзинадæ.
Историкон фæлтæрдзийнадæ куд æвдесуй, нури догъи æрмæст дæр егъау адæмти бон æй дæргъвæтин рæстæг цæрун æнæ паддзахадæй, листæг адæмихаттæн уæхæн барæ хуцауæй лæвæрд не ’рцудæй, устурдæр этникон къуартæ сæ ратайун кæнунцæ сæхе ’хсæн, расæнихъуæрунцæ цубур рæстæгмæ. 2008 анзи Хонсар Иристонæн фæззинттæй гæнæнтæ ирæзун сæ паддзахдзийнадæ, фал сæ æнтæститæ цума уотæ дзæбæх бæрæг нæ ’нцæ. Цæгат Иристонæн байзадæй ирæзун бунаттон хуæдунаффадæ, гъо ма паддзахадон нæ, фал муниципалон оргæнтæ. Нæ мингий бæстæн практикон æгъдауæй æндæр нецибал байзадæй.
Иннæ æнæмæнгæгъæуæг æууæл этнос багъæуай кæнун æй се ’взаг багъæуай канун, куд аййевадон бундардзийнадæ, куд уæларвон хæзна. Уæд бунаттон хуæдунаффадæ ба раст коссæй раст æгъдауæй сæ ку æвзаронцæ, æма фагæ хъалонтæ ку есонцæ уæд.
фæлтæрдзийнадæ – опыт
æнтæститæ – успехи
аййевадон бундардзийнадæ – культурное наследие
бунаттон хуæдунаффадæ – местное самоуправление
© Миндзаев Марат Айдарукович