к оглавлению осетино-русско-английских текстов
| 1.2. НАРТЫ ФÆТКЪУЫ | ЯБЛОКО НАРТОВ | 3. THE APPLE OF THE NARTS | |
| Нартæн сæ цæхæрадоны задис иу фæткъуы бæлас; йæ дидинджытæ-иу æрттывтой æрвыгау, æмæ йыл задис иунæг фæткъуы. | Яблоня росла в саду нартов, небесной лазурью сияли цветы ее, но за день только одно яблоко созревало на ней. | An apple tree grew in the Narts’ orchard. Like heavenly azure its blossoms shone, but each day only one apple grew ripe on it. | |
| Фæткъуы уыдис сызгъæрин фæткъуы, зынгау æрттывдтытæ калдта. | Золотое было то яблоко и подобно огню сверкало оно. | That was a golden apple, and it gleamed like fire. | |
| Æмæ уыдис æлутоны хос адæмæн, иу адзал не здæхта фæстæмæ, уыййедтæмæ цы хъæдгом нæ дзæбæх кодта, цы низæй нæ ирвæзын кодта, ахæм нæ уыдис. | Живительной силой обладало то яблоко, исцеляло оно людей от всякой болезни и любые раны залечивало, но только от смерти не спасало. | It had also life-giving powers, and cured people from all kinds of diseases, and healed all kinds of wounds. Only from death could it not save one. | |
| Бон-изæрмæ-иу арæгъæд ис уыцы фæткъуы, æхсæв та-иу æй цыдæр адавта. | Целый день зрело яблоко, сверкая на верхушке дерева, но каждую ночь кто-то его похищал. | In the course of a day such an apple ripened, but during the night somebody always stole it. | |
| Æмæ йæ хъахъхъæдтой радыгай Нарт; æмæ йæ ничи фæрæзта бахъахъхъæнын. | Нарты по очереди стерегли свое яблоко, но никто из них ни разу не видел вора, а яблоко каждую ночь исчезало. | The Narts went on guard in turn, every night, but nobody ever saw anyone stealing the apple, though it continued to disappear each night. | |
| Уæд иу бон æрзылдис Уæрхæгæн йæхи рад. | Пришел черед сторожить сад Уархагу. | It became Warkhag’s turn to stand on guard in the orchard. | |
| Æрбасидтис йæ фырттæм, Æхсар æмæ Æхсæртæгмæ, Уæрхæг æмæ сын загъта: | Призвал он своих сыновей Ахсара и Ахсартага и сказал им: | He called his sons Akhshar and Akhshartag, and said to them, | |
| — Ай уын фæндæггаг. Ацæут, мæ хуртæ, æмæ уæ цæхæрадон бахъахъхъæнут. | — Идите, солнышки мои, постерегите золотое яблоко. Вся моя надежда на вас. | “Go, my sons, and protect the golden apple. All my hopes are set on you. | |
| Кæннод райсом Æртæ Нарты хæдзарæн лæгæй æрбацæудзысты æмæ уæ иуæн йæ сæр ракæндзысты, иннæмæн – йæ цонг æмæ сæ дыууæ михыл æрсадздзысты, æмæ Æртæ Нарты ‘хсæн дзæгъæлæй баззайдзынæн, æнæ дарæгæй.
|
Если не устережете, то знайте – все три нартских рода соберутся сюда.
По одному человеку от каждого дома пришлют они и одному из вас отрубят голову, другому отсекут руку и, на позор мне, наденут их на колья. Один останусь я на старости лет, без защитников и кормильцев. |
If you do not preserve it, then you know what will happen. All three Nart tribes will gather here, a man from each of the three families. One of them will cut off your heads, the second will cut off your arms, and the third will stick on a stake the head of one of you and the arm of another and I shall remain alone in my old age with none to protect me nor feed me!” | |
| Лæппутæ загътой:
— Ма тæрс, нæ фыд, мах ацæудзыстæм æмæ бæлас бахъахъхъæндзыстæм! |
— Не бойся, отец наш,
Уж мы-то устережем это яблоко и вор не уйдет от нас, — ответили ему сыновья. |
“Have no fear, father, we shall guard the golden apple tree!” his sons replied.
|
|
| Уæрхæг сын загъта:
— Цæугæ бæргæ акæндзыстут, фæлæ тæрсын, фæстæмæ куынæуал æрцæуат – куы нæ йæ бафæразат бахъахъхъæнын. |
— Знаю я, что вы ничего не страшитесь, но сам я страшусь за вас, — сказал отец. | “Get along then. I know that you are afraid of nothing. Only I myself am afraid that you should not guard the apple well,” said their father. | |
| Цæхæрадон уыдис саджы сыкъатæй бæрзонд æхгæд – маргъ æрбахатæн дæр æм нæ уыд. | Оградой из оленьих рогов огорожен был сад нартов, и так высока была эта ограда, что даже птица не могла перелететь через нее. | The fence around the orchard was of reindeer antlers, and it was so high that not even a bird could fly over it. | |
| Æхсар æмæ Ахсæртæг араст сты цæхæрадонмæ; цæхæрадоны астæу диссаджы фæткъуы бæласы бын æрбадтысты. Æхсæвæр куы бахордтой, уæд кæстæр æфсымæр – Æхсæртæг – загъта Æхсарæн: | Сели братья под чудесной яблоней, поужинали, и младший, Ахсартаг, сказал старшему, Ахсару: | The brothers sat under the magic tree and had their supper, and the younger one, Akhshartag, said to the elder one, Akhshar, | |
| — Æрхуысс уал, Æхсар, радыгай хъахъхъæнæм – æмбисæхсæвмæ ды бафынæй кæн, уырдыгæй бонмæ та – æз. | — Будем стеречь по очереди. Ты ложись сейчас и спи до полуночи. А с полуночи до утра будет твой черед. | “We shall stand guard by turns. You lie down now, and sleep till midnight. From midnight it will be your turn to watch.” | |
| Æхсар сразы ис æмæ æрхуыссыди æмæ бафынæй ис. Æмбисæхсæв фехъал ис æмæ дзуры Æхсæртæгмæ:
— Хуыцау мын æй ныббарæд – æгæр афынæй дæн. |
Согласился Ахсар, лег и заснул. Проснулся он в полночь и говорит брату:
— Пусть бог простит меня, Ахсартаг, я, кажется, проспал. |
Akhshar agreed, lay down, and slept. He awoke at midnight and said to his brother, “May god forgive me, Akhshartag, but have I not overslept?!” | |
| Æхсæртæг æм фæстæмæ дзуры:
— Нырма æмбисæхсæв нæу, æмæ уал хуысс. |
— Пока нет полуночи, поспи еще, — ответил ему Ахсартаг. | “No, it is not midnight yet, sleep on a little!” said Akhshartag. | |
| Хуыссæгхъæлдзæг лæппу та ‘рхуыссыд фæстæмæ æмæ афынæй ис. | Ахсар со сна не разобрал времени, лег и снова уснул. | Akhshar was glad to hear that and slept again. | |
| Æхсæв æмæ бон кæрæдзийæ куыд хицæн кодтой, афтæ цæхæрадонмæ ‘рбатахтысты æртæ маргъы.
Æхсæртæг бады, йæ фат æмæ йе’рдын йæ къухы, афтæмæй. |
Не спит Ахсартаг, сидит он под яблоней, держит наготове лук и стрелу.
И в час когда ночь сменяется днем, три голубки перелетели через ограду. |
Then at about the hour when night begins to change to day, some kind of bird, it seemed, flew to the tree. | |
| Кæсы, æмæ ‘виппайды бæлас ныррухс и, æмæ йыл бады æртæ ‘хсинæджы. | Внезапно осветилась яблоня, и видит Ахсартаг: возле чудесного яблока опустились голубки. | The apple was suddenly lit up, and Akhshartag saw a dove near the magic apple.
|
|
| Фæткъуымæ куыддæр фæцæйæвнæлдтой, афтæ сæ Æхсæртæг фехста, æмæ атахтысты, æрмæст сæ иуæн йæ туджы ‘ртæхтæ ‘ркалдысты зæхмæ. | Но ни одна из них не успела клюнуть яблоко, как пустил стрелу Ахсартаг. Голубки улетели. Но одна летела низко и роняла на землю алые капельки крови. | She plucked the apple by its stem, and Akhshartag straightaway shot an arrow at her, so that half of her wing fell to the earth, and the dove, covered in blood, flew lower unevenly, and let the apple fall to the ground. | |
| Æхсæртæг райхъал кодта Æхсары æмæ ин загъта: | Тогда Ахсартаг разбудил Ахсара. | Then Akhshartag woke up Akhshar. | |
| — Æхсинæг фæцæф кодтон фæткъуы бæласыл, æмæ мын цæфæй атахти.
Мæнæ кæсыс йæ туджы ‘ртæхтæм! |
— Видишь каплю крови, — сказал он брату. – Это я на яблоне нашей ранил голубку, но она улетела. | “You see these drops of blood?” he said to his brother. “I shot a dove in our apple tree. She flew off, and see, here is half her wing!
|
|
| Куы фæцæф ис, уæд ныллæджыты атахтис, æмæ мæнæн йæ тугвæдыл æнæ цæугæ нæй.
Кæнæ йæ хъуамæ æрцахсон, кæнæ йæ фæдыл хъуамæ амæлон, æндæр гæнæн мын нæй. |
Низко, над самой землей, летела она, оставляя кровавый след.
Я должен пойти по этому следу – или поймаю ее, или погибну, — не могу поступить я иначе. |
Very low, only just above the earth she flew, leaving a trail of blood. 1 must follow that track. I must catch her, or die in the attempt. There’s nothing else left for me to do!” | |
| Æрбамбырд кодта туджы ‘ртæхты, батыхта сæ зæлдаг кæлмæрзæны.
Кæлмæрзæн йæ фæснахы атъыста æмæ, куы ‘рбабон ис, уæд загъта Æхсарæн: |
Бережно собрал он капли запекшейся крови, завернул их в шелковый платок, спрятал платок за ноговицу и, когда совсем рассвело, сказал Ахсару: | Akhshartag carefully bound up his victim’s half-wing in a silken handkerchief, and put it in the bosom of his coat, and when it grew quite light he said to Akhshar, | |
| — Æз ныр цæуын сæфты мæргъты фæдыл, æмæ цы зæгъыс? | — Я ухожу на поиски этих неведомых птиц. Что ты мне скажешь? | “I am off to seek that wounded bird. What do you say to that?” | |
| Æхсар ын загъта: — Æз дæр цæуын, ды кæдæм цæуай, уырдæм. | — Я тоже пойду с тобой,— ответил Ахсар. | “I shall come with you, wherever you go!” replied Akhshar. | |
| Араст сты ‘фсымæртæ æмæ цæуынц тугвæдыл, æмæ сæ уый бахаста денджызы былмæ.
Уым фæд денджызы бынмæ ныххызтис. |
Пошли братья по кровавому следу, привел он их к берегу моря и ушел на морское дно. | So the brothers followed the bloody trail that led them to the seashore. | |
| Æхсæртæг загъта Æхсарæн:
— Æз цæуын денджызы бынмæ, ды мæм ам, денджызы был, æнхъæлмæ кæс, æмæ кæд денджыз сырх фынк хæсса, уæд-иу нæ хæдзармæ аздæх – мæнæй дын пайда нал ис; кæд урс фынк хæсса, уæд мæм-иу афæдзы бонмæ банхъæлмæ кæс. |
Ахсартаг сказал Ахсару:
— Я иду на дно морское. Жди меня здесь. Если волны вынесут на берег кровавую пену, то жди меня здесь ровно год. |
“It goes on into the water!” said Akhshar, and Akhshartag replied, “I shall go to the bottom of the sea. Wait for me here. If the waves throw up bloody foam on the shore, that means I am no longer in the Land of the Living, and you had better return home. If the waves throw up white foam, then wait for me here! Wait for just one year!” | |
| — Хорз, — загъта Æхсар æмæ баззад денджызы был, Æхсæртæг та йæ дзауматæ ‘рбатымбыл кодта æмæ ныффардæг ис денджызы бынмæ. | — Хорошо, — ответил Ахсар и остался на берегу.
Запахнул тут одежду Ахсартаг, туго подтянул ее, пошел по дну и скрылся под водой. |
“Very well,” answered Akhshar, and remained on the shore.
Then Akhshartag pulled up the ends of his overcoat and stepped into the water, and down to the bottom he went… |
|
| Дзырдуат | Словарь | ||
| зынгау | как огонь | ||
| æрттывдтытæ калдта | разбрасывала блестки, сиять | ||
| хъæдгом | рана, язва | ||
| фæндæггаг | в дорогу (еда) | ||
| дзæгъæлæй баззайдзынæн | останусь одинокий, потеряюсь | ||
| хуыссæгхъæлдзæг | заспанный | ||
| дзауматæ ‘рбатымбыл кодта | собрал вещи | ||
| синего лазурного цвета | |||
| созревало | |||
| целебный | |||
| исчезнувший | |||
| крикнул; здесь: призвал | |||
| постерегите | |||
Tales of the Narts. Ancient myths and legends of the Ossetians./ Translated by Walter may. Edited by John Colarusso and Tamirlan Salbiev./ Princeton University Press. Princeton and Oxford. 2016. P.p. 7-8.