Миндзайти Марат, ю.н.к., паддзахадæ æма барадæ теории кафедри Сæрмагонд Ахурадон Уагдонæ Уæлдæр Профессионалон Ахуради «Дзауæгигъæуи разамунди институтти» сæргълæууæг
АЛАНТИ ПАДДЗАХАДИ ФАРСТА. АЛАНТÆ РАГОН ÆМА АСТÆУККАГ ÆНОСТИ ÆРФИНСТИТИ 2 уац
Нур ба лæмбунæгдæр æркæсæн А.Алемани киунугæ хецæн хæйттæмæ.
- Уоми еци автор финсуй «Картлис цховреба», гъома «Гурдзистони цард», аланти кой кæми цæуй, еци хабæрттæ. «Картлис цховреба»-й ба æмбурд æрцудæнцæ авд рагон гурдзиаг анзфинсти:
- «Картлий паддзæхти таурæхътæ (истори?)» Леонтий Мровелийи финст хабæрттæбæл, кæцитæ æрцудæнцæ IV æносæй Е.К. райгуруни размæ V æносмæ Е.К. райгуруни фæсте; æхуæдæг ба цардæй IX æноси;
- «Паддзах Вахтанг Горгасали таурæхътæ (истори?)» Джуаншер Джуаншерианий финст хабæрттæбæл, кæцитæ æрцудæнцæ V – VIII æноси æхсæн; æхуæдæг ба цардæй VIII æноси;
- «Паддзах II Арчили уодхартæ» 736 – 786 æнзти æхсæн, Леонтий Мровелий финст (е ба цардæй IX æноси);
- Картлий анзфинститæ 786 – 1072 анзи уæнгæ, йæ финсæг бæрæг нæй, цардæй XI æноси;
- Паддзæхти паддзахи истори 1072 – 1125 уæнгæ, йæ финсæг бæрæг нæй;
- «Паддзахи ном даргути стауæн 1156 – 1212 æнзти хабæрттæ» финст æрцудæй XIII æноси, йæ финсæг бæрæг нæй;
- Манголти лæбурдтити хабæрттæ (истори?) 1212 – 1318 анзи уæнгæ, финст æрцудæй XIV æноси, йæ финсæг бæрæг нæй;
Уоми нæ бон æй бакæсун мæнæ аци цæмæдессаг скъуддзæгтæ:
Мцхетæйаг Парнаваз, Картлий паддзах, (цардæй 299-234 æнзти Е.К. æрцуди размæ) равартта æ хуæри лæгмæ æссон паддзахæн. Æ фурт Саурмæг (цардæй 234-159 æ. Е.К.æ.р.) цæдеси бацудæй æссон паддзахи хæццæ, кæци адтæй æ фиди хуæрифурт (ф.409). [идарддæр ауæхæн къæлæтти финссæнæн мæхе гъудитæ Алемани киунуги скъуддзæгти фæдбæл. (кæсæ: Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. М. «Менеджер». 2003. 608 с.) Раги дзамани мах адæм худтонцæ «æссон», кенæ ба «ас-дигор», урус ба нæ худтонцæ «ясы». Гурдзиæгтæ худтонцæ нæ «аси», «оси». Еци дзурдæй æнæмæнгæ рацудæй дзурд «Осетия», «осетины». Фæстагмæ «Осетия» фæстæмæ тæлмац кæнунцæ «Иристон»; «осетины» ба тæлмац кæнунцæ куд «ирæттæ». Е мæмæ раст нæ кæсуй уомæн æма еци дзурдти дигорæн бунат нæ байзадæй. Растдæр уодзæй нæ еумæйаг адæми хонун «æссон адæм», æ талатæ ба «Ирæ» ма «Дигорæ»].
Гурдзистони паддзæхтæ Азорк æма Армазел (цардæнцæ I-II æноси Е.К.æ.р., адтæнцæ Аршаки байзайæгтæ) фæдзурдтонцæ æссæнттæмæ æма леккæгтæмæ, цæмæй сæ Сомехи лæбурдæй ергъæвионцæ. Оссаг паддзæхтæ, уæйгути хузæн лæгтæ, Базук æма Анбазук æрцудæнцæ печенегти æма черкести хæццæ, леккæгтæ ба æрцудæнцæ дурдзугти æма дидойæгти хæццæ. Фиццæг бастъигътонцæ сæ бон ци адтæй, уой, кæронмæ ба сæрисæфт фæцæнцæ Сумбат Бивритяни къохæй (е ба адтæй сомехаг паддзах Арташани спаспет (ф.410). Цубур рæстæгмæ ба гурдзиæгтæ, сомехæгтæ æма ассиæгтæ исæмцæдес æма ислимæн æнцæ (ф.411). [«лекæгтæ» — æнцæ Дагъистани цæргутæ, уотæ сæ хонунцæ гурдзиæгтæ дæр æма махонтæ дæр, «спаспет» — æфсади сæрдар Сомехмæ].
Сæдæ анзей фæсте паддзæх Амазасп II Аршакид (185-189 æ. Е.К.æ.р.) тохун райдæтта оссæгти (ассонти) хæццæ, кæцитæ Мцхета-калак рæбунти хуæстæнцæ, рамартта син сæ паддзахи тæккæ тухгиндæр æфсæддон Хуанхуай. Уой фæсте ниддæрæн кодта Ассон зæнхитæ. Фал æгæр кæнун ку райдæттæ, уæд æй æ бунатæй расхустонцæ, ма æ басти паддзахи бунат райахæста Сомехи паддзахи фурт Рев (ф.411).
Сомехи паддзах Хосров (Косаро) ку фæуæлахезæй Персийи паддзах Касре Анушарван Сасанидбæл, уæд ин æнхус кодта гурдзиаг паддзах Аспагур (265-284), æ хæццæ ба адтæнцæ æссæнттæ, леккæгтæ æма хазартæ. Фæстæдæр Касрей фæндæмæ гæсгæ Хосров мард æрцудæй, персайнæгтæ фæуæлахезæнцæ, уæдта балæбурдтонцæ Гурдзимæ. Гурдзиæгтæ ракурдтонцæ сæхецæн паддзахæн Касрей фурт Мириани (284-361), кæци иссæй бундор Хосроидти паддзæхти мугкагæн (династиян). Раст уой рæстæги Гурдзи райста киристон дин.
Паддзах Вахтанг Горгасали рæстæги (447-522) æссæнтæ дæрæн кодтонцæ Картли, цалдæр анзей фæсте ба гурдзиæгтæ фездахдæнцæ æма фæуæлахезæнцæ. Рамарттонцæ бæгъатæр Бакатари. Хазартæ ба уæд хуæстæнцæ æссонти фарс.
VI киристон Дуйней æмбурди 680 анзи Æссон паддзахади кой æрцудæй куд картлийаг католикоси бар зæнхитæй сæ еуей (ф.415). [Дессагæн: Алани киристон дин райсунмæ æртæ сæдæ анзи ма ку гъудæй, гъе уæд дæр нæ зæнхитæ картлийаг католикоси барæ адтæнцæ].
Картлий паддзах Адарнасе IV (цардæй 888-923 æнзти) ниддæрæн кодта Насри æфсад, е ба адтæй Абхазий паддзах Багърат I-æн (паддзахеуæг кодта 887-899 æнзти) æ каййес, е æмцæдесони хæццæ мтавар Бакатарий. [Бакатар – ном кенæ фæсномуг; еци рæстæги хъæбæр берети худтонцæ уотæ].
1029 анзи Кахетий паддзах Квирике III тугъди медæгæ рамардта æссон паддзах Урдури (ф. 416-417).
Паддзах Багърат IV, паддзах Геуæргий I-ги фурт (1027-1072), æрхаста æхецæн уосæн æссон паддзахи кизгæ Борена.
Геуæрги I-ги иннæ фурт, Деметре, кæци адтæй игурд æ дугкаг уосæ Альдæй (е ба адтæй æссон паддзахи кизгæ), дууæ хатти тухамæлттæй гъавта байахæссун паддзахи бунат, фал ин нæ бантæстæй.
Багърат IV бадзурдта Борени æнсувæр Æссон паддзах Дорголелмæ, æма æ дууинсæй мини æфсæдтæнтæ ислæудтæнцæ Геуæрги куропалати фарс, æма еумæ фæуæлахезæнцæ Гянджæбæл (ф.417) [«куропалат» — уотæ худтонцæ византийæгтæ паддзахи галуани тæккæ хестæр архайгути уæдта ма Гурдзиаг æма сомехаг сæргълæйгути V – XV æноси уæнгæ].
Давид IV Аразæг (1089-1125) æрхудта уосæ – кипчаг сæргълæууæг Атраки кизгæ Гуарандухт æма Гурдзий бацæрунæн бунат равардта 45 мин кипчагтæн. Ассæнтæ син фæндаг равардтонцæ æма бауагътонцæ сæ уордæмæ. Уой фасте се ‘хсæн фæззинттæй лимæндзинадæ.
Деметре I (1125-1154) æрхудта æ фурт Геуæргий III-æн Бурдухан-рæсугъд, паддзах Худдани кизги. Уонæн ба райгурдæй кизгæ Тамар (1184-1212), Гурдзийæн сæ тæккæ дессагдæр, тухгиндæр, сгухът паддзах.
Тамар æма æ сæри хецау Давид-Сосланæн адтæй фурт Геуæрги IV Лашæ, уомæн дæр æ фурти (Давид Улу) уосæ адтæй æссон кизгæ Æлтун.
Паддзах Вахтанг II-ги (1289-1292) рæстæги ассæнтти паддзахи фурт Пареджан (Ахсартагкати) æнхус кодта Деметре II-аги (1269-1289) фурт Давидæн, цæмæй паддзахи бунат байса. Истории байзадæй куд Давид VIII-аг (1292-1310).
Еци рæстæги ассæнттæ ниддæрæн кодтонцæ Картли æма басастонцæ Горий-федар. Ку бацудæнцæ медæмæ, уæд фæззинттæй Картлий еристау Амада. Тухæй-фудтæй ма райервазтæнцæ ассæнттæ, е дæр манголти æнхуси фæрци. Уæдæй ардæмæ райдæтта буцæудзинадæ гурдзи æма ассæнти æхсæн. [«еристау» — мтаварæй минги дæлдæр бунат Гурдзий паддзахи галуани архайгути æхсæн ка ахæссуй, е].
Гъеуæд кæцæйдæр фæззинттæй кæцидæр Бакатар, æссон мтавар [«мтавар» — еристауæй минги уæлдæр бунат Гурдзий паддзахи галуани архайгути æхсæн ка ахæссуй, е, зæгъæн, куд къниаз кенæ герцог]. Е гъудтаг балæдæрдтæй, змæнст ке адтæй е, ‘ма райдæтта ихалун æма ревæд кæнун Картли æма Триалети [Триалети – Гурдзий зæнхи хай, Калаккæй хонсар-нигулæнæрдæмæ], фæстагмæ ба ку фæммулдæй, уæд мард фæцæй мтавар Беки къохæй (ф.420).
Æссон Горий цæргутæ бæргæ ма сæ нифс бахастонцæ балци фæццæун Гилян æрдæмæ, фал рагацау дæр бæрæг адтæй – неци син бантæссæй уомæй. Кæдæй Геуæрги V Æрдтевагæ (1314-1346) ратартта Картлийæй оссæгти ма федар къахæй æрлæуттæй кавказаг фæндæгтæбæл, уæдæйардæмæ етæ нæбал хастонцæ сæ нифс буцæу кæнун гурдзийæгти хæццæ.
- Цин ин даттунцæ еци скъуддзæгтæ, цæмæн нæ багъæудзæнцæ?
Рагон гурдзиаг анзфинстити нæ фидтæлтæ хуннунцæ «овсы», алантæ сæ нæ хонунцæ ма. III æносæй райдайгæ гурдзиаг паддзæхтæ райдæттонцæ сæхецæн уоститæн хонун ассон паддзæхти кизгутти. Кæд сæ паддзæхти кизгуттæ хуттонцæ, уæддæр æцæг паддзахадæ ба алантæ уæд нæма исамадтонцæ. Хæтæгцард нæбал кодтонцæ, æрлæмбунæг æнцæ зæнхæбæл еу рауæн, фал уæддæр …
Æмцард кæнунцæ хазарти, дзурдзукти хæццæ (етæ цардæнцæ нури цæцæн æма махъæли бунæтти), уæдта дидойæгти хæццæ дæр (нури авайрæгти рагфитдæлтæ).
V æноси уæнгæ хуæцунцæ Сомехи, æгъæстаг зæнхитæ райсун, айдагъдæр хæстон хъалон райсуни фæдбæл. Историкон идардуинундзинадæ уонæй хъæбæр идард æй, раст сæ фæсевæдæн куд, уотæ.
Æгъæстаг= без претензий
Хинæмиутæ бæргæ кодтонцæ гурдзиаг паддзахти галуанти, уæд еуей фарс, уæд инней, гъо ма сæ тогхæстæг ка уидæ, уони фарс, фал идардмæ ба нæ кастæнцæ: нæ амадтонцæ федæрттæ, Европи куд уотæ, нæ аразтонцæ сахартæ, кæцимити цардайонцæ, зæгъæн, курдонтæ, кенæ гъæдин дзаумæттæ ка кæнуй, сæракæй ка косуй, хъумæцтæй ка хуйуй дзаумæттæ, етæ. Нæ уарзтонцæ базарадæ кæнун, нæ саразтонцæ паддзахади хайæдтæ (министрадтæ).
Ци рамулдтонцæ уомæй? Æгиритдæр неци. Цирагъ куд фæххуссуй, уотæ хусгæ цудæй сæ цардиуавæр. Нæ фиццаг цагъд манголтæй, нæ дуггаг цагъд Тамерлани æфсæдти къохæй, уойбæрцæ мæлæтдзаг на ‘дтæнцæ, куд паддзахадæ исаразуни гъуди сæ сæрти ке нæ бацудæй афойнадæбæл, е.
VI Дуйнеон киристон æмбурди Константинополи 680 анзи Аланий кой цудæй куд зæнхæ, кæци адтæй Картлий католикоси бар. Уоци растæг ислам дæр уойбæрцæ нæма рахæлеуæй дуйнебæл, нæ фиддæлти дæр ма гъудæй æртæ сæдæ анзи киристон дин райсунмæ.
Дессагæн: 1170 æнзти Наваррæй цæрæг Вениамин Тудейлаг финста раввин Даниел бен Хасди тухæй, куд сæргълæууæги дуйней дзиуиттæгти динбæл хуæцгути, кæци адтæй айдагъ Израили, Вавилони, Персии хецау нæ, фал ма хуæнхаг Алании дæр. Е уой амонуй, æма мах æхсæн дæр адтæй дзиуидтæгти къуар, кæцитæ федар хуæстæнцæ сæ динбæл.
Уомæй дессагдæр æй мæнæ аци рагон, XIII æноси финст, текст Кембридзæй (хонунцæ й Шехтери текст, финст ба æй Алемани киунуги 434 ф.) [ами æма дæлдæр цæуй текст уруссагау, киунуги куд финстæй, уотæ. Фиццæг мæ фæндæ адтæй æй ратæлмац кæнун, фал мæ зæрди æрифтудæй Л.Н.Толстойи роман «Война и мир» куд райдайуй, гъе ‘ма мæхе меднимæр загътон, цæй, неци кæнуй, уруссаг аргъаугутæ французаг æвзаг кæми балæдæрттæнцæ, уоми дигорæ ба уруссагау куд нæ балæдæрдзæнцæ?]:
«великий князь Хазарии… принял имя Савриил… и заключил мир с нашим соседом, царем алан, так как царство алан сильнее и крепче всех народов, которые вокруг нас… Он заключил с ним союз… и был ужас божий на народах, которые кругом нас, так что они не приходили войной на хазарское царство… (потом) все цари воевали против Хазарии и стеснили их… Только царь алан был подмогою для хазар, так как часть их тоже соблюдала иудейский закон».
Гъома нæ фиддæлти бон бæргæ адтæй уæд ескæбæл æрбакъолæ кæнун, е хазарти хузæн дзиуидтæгти динмæ, е гурдзиæгти кена сомехæгти хузæн киристон динмæ. Фал, нæ син бантæстæй, æнæ естихузи дуйнеон динæй ба паддзахадæ исаразун, куд уинæн, нæ рауадæй.
Финсун-аргъаун адæми æгъдауи ку нæ уа, уæд паддзахадæ аразун зингомау æй. Кæд кæцидæр анзфинсти Алемань иссердта аланти тухæй кой, цума уони æвзаг æндæр дуйней 14 æвзагей хæццæ (ф.502), уæддæр æртæ цубур текстæй фулдæр нæхе æвзагбæл нæ къохи нæ бафтудæй. Еци æртæ æнцæ: Зеленчукки циртбæл финст X æносæй, цалдæр алайнаг дзурди «Теогонии» Иоанн Цец XII æносæй æма Ассон глоссарий Венгриæй.
- Паддзахадæ исаразун нæмæ уотæ дессаг цæмæ кæсуй, кæд паддзахæдтæ дуйней 200-мæй фулдæр нæ ‘нцæ, адæмтæ ба æнцæ дзæвгарæ фулдæр – цалдæр мини?
Глобализми цæстæнгасæй ку ‘ркæсæн, уæд куд тахтдæр фесæфтдзæнæнцæ листæг адæмихæтти бæрæггæнæнтæ, уотæ хуæздæр. Куд кæсæн, еци фарста æй политикон, æдæуагæ, еуетæн хуарз, иннетæн ба маст. Фесавдæнцæ домбай адæмихæттæлтæ – киммерийæгтæ, скифтæ, готтæ, карфæгейнæгтæ, æссирийæгтæ, вавилойнæгтæ, хеттæ, шумертæ; мидиайнæгтæ æма парфиайнæгтæ иссæнцæ, уотæ дæр зæгъун æнгъезуй, ирайнæгтæ; ромайæгтæ сæ хузæ раййивтонцæ ма иссæнцæ италиайнæгтæ, эллинтæ ба – бердзейнæгтæ (греккæгтæ).
Фæл баскити æма каталайнæгти ку райсæн, уæд етæ ба сæхе хецæн кæнунцæ хумæтæги испайнæгтæй, курдæгти ба нæ фæндуй хæлæмулæ кæнун нæ арабти, нæ ба турккæгти хæццæ. Уомæ гæсгæ дессагæй неци ес, кæд сундзæг адæмихæттæлтæ, гъо ма ирæ æма дигорæ, нæ бæллунцæ фесæфун устур адæми медæгæ, ци фæнди берæ рæстаг цардæнцæ æмварс уони хæццæ, уæддæр. Æнгъæлдæн, раст гъеуотæ урус, къарейæгтæ, иапойнæгтæ дæр неци хузи бакомдзæнцæ китайæгти хæццæ исæмхæццæ ун.
Æдæуагæ=бесспорно
Сундзæг=малочисленный
Цæмæй еци фарст æнхæст уа, гъо ма адæм йæ хъаппæ нæ раййева, уой туххæй гъæуама арæст, амад æрцæуа хе адæмимуггаг паддзахадæ. Бæгу, берети бон æй цæрун æнæ хе паддзахадæй, фæл цума берæ рæстæг ма рахæссæнцæ сæ ауæ?
Цубур загъдæй, кæд уруси нæ фæндуй цæмæй сæ ранихъуæра устур Китай кенæ пусулмон дуйне (мæммæ дæр е раст кæсуй), уæд ирæ æма дигори, кæсæг æма балхъари, мæхъæли æма тæтæри дæр нæ фæндуй исæмтъерæ ун æндæрти хæццæ. Фæндуй сæ ун хебарæ, хецæн адæмтæй байзайун.
Кæд уотæ ‘й сæ фæндæ, уæд гъæуй гъæуай кæнун айдагъ дзиллæ нæ, фулдæрæй фулдæр куд кæнонцæ, фал ма мадæлон æвзаг дæр, культурæ æма ма берæ цидæртæ. Тæккæ бундор уони æхсæн ба æй паддзахадæ (æма йе æмвæндаг – право ке хонунцæ е).
Хъаппæ=сущность
Ци фæнди æрдигæй ку кæсæй дуйней историмæ, е Маркс æма Ленини æнгасæй, е цивилизацион бакастæй (А.Тойнби), е пассионарон теории æнгасæй, алкæмидæр уинæн, ести адæмихæттæлтæ размæ ку фемпурсунцæ, уæд уотит нæ, фæл ма паддзахадæ оргæнтæ æма закъон ке хонунцæ, уони хæццæ еумæ, æмвæндаг. Етæ ку нæ фæззиннонцæ, уæд ирæзнæ дæр нæбал фæууй.
Ейæ æндзæвгæ кæнуй еугурей адæмихатти, рагон – эллинти, ромайæгти дæр æма æригон – манголти дæр. Адæм се ‘хсæн ку нæ исамайонцæ паддзахадон аппарат, се ‘хсан ку нæ райгура фагæ гъæйт мардзæ лæгтæ, кæцити Л.Гумилев худта «пассионарии», гъо ма сæ хъаурæн уорамæн нæййес, зæгъгæ, уæд сæ гъудтаг берæбæл нæ рахæссæй, тагъд исæскъундзæй сæ тухæ. Æнæ паддзахадæ исаразун адæмæн фæндаг исонибонмæ нæййес.
Нæ уарзон бæстæ Цæгат Иристон фæстаг сæдæ анзи цæруй куд автономон паддзахади хай Советтон Цæдеси, фæстаг æртай анзи ба куд Уæрæсей федерации субъект. Куд лæдæргæ ‘й æ нуриккон уагахаст, фагæ ‘нцæ æ бартæ, неци гъæуагæ ‘й абони бони, æви цидæр лазæ ес а уавæри? Уобæл æнæгиризæй æрсагъæс кæнун гъæуй, мæнкъæй статья нæ, фал дзæбæх устур киунугæ дзаг æнцæ аци фарстатæ.
Ирæзнæ=развитие
Æндзæвгæ кæнуй=касается
Уагахаст=состояние
Хуарзæрдæмæ фæцæй Иристонæн Уæрæсей хай ке ‘ссæй е? Мæ дзуапп уодзæнæй – гъо, æнæмæнгæ. Автономон област, уæдта автономон республикæ ке ссæй, Хонсар Иристон ба автономон облæстæй байзадæй, е дæр син хуарз адтæй? Æруагæс ми кæнуй – гъо. Уæд фæстаг æнзти Цæгат Иристони статус ку фæууæлдæрæй федерации субъекти уæнгæ, уæд е ба? Нæгъ, æвæдзи, уомæн æма æ уавæр, æ æцæг уагахас разиндтæй цубургонд, финансти дæр, хæдзайради гъудтæгути дæр, культури фарстати дæр.
Бафæрсæн нæхе: Иристонæн тох гæнгæй, цæмæй æ уавæр феййева ‘ма исуа хебарæ паддзахадæ? Цæгат Иристони, мæммæ гæсгæ е некæми гъæуй, Хонсар Ир ба æнæуой дæр æй хебарæ паддзахадæ, еу фондз паддзахади исарази ‘нцæ æй нимайун куд æцæг, хебарæ бæстæ.
Идарддæр расагъæс кæнæн, цума цæй дæргæн æй этноси цард? Генетикæ бал еуварс ниууадзæн, ма æркæсæн айдагъ этноси номмæ, е ‘взагмæ, ци бунати цæруй, ци байзадæй адæми гъудий, уæд уотæ рауайдзæй, ‘ма уотæ берæ дæр на ‘нцæ. Зæгъæн, узбектæ иссæнцæ узбектæ эмир Тамерлани царди фæсте; казахти сæдæ анзей размæ ма худтонцæ кара-киргизтæ, азербайдзайнæгти ба – татайрæгтæ. Испаний цæргутæ Реконкисти размæ сæхе худтонцæ кастилæйæгтæ, валенсийæгтæ, каталайнæгтæ ‘ма у.и., фал неци хузи нæ нимадтонцæ сæхе испайнæгтæбæл. Раст гъе уотæ гъудтаг адтæй Германии æма Италии дæр. Мисири цæргути кæбæл банимайæн – фараонти байзайæгтæбæл æви арабтæбæл – е сæхе фарст фæууæд.
Фал рагон адæмихæттæлтæ дæр уотæ минги нæ ‘нцæ: ирайнæгтæ, сомехæгтæ, гурдзиæгтæ, бердзейнæгтæ æма… æма нæхе адæм дæр, сæхе ас-дигор ка худта, иннетæ ба сæ худтонцæ алантæ æма ассонтæ, етæ. Беретæн нæ бантæстæй дууæ мин анзи уун зæнхицъарабæл, нæ раййевгæ нæ æвзаг, нæ ба æгъдау. Готтæ, фæранктæ, вандалтæ, лонгобардтæ, этрускитæ, венеттæ, бельгийæгтæ, сакстæ, пиктæ, гуннтæ – хъæбæр раги исбæрæг æнцæ зæнхи цъарæбæл, раййевтонцæ сæ нæмттæ, æвзаг, æгъдау, фал паддзахæдтæ ба исаразтонцæ, ‘ма нæ баиронх кодтонцæ сæ рагфидтæлти! Зæгъæн Французаг республики ном цауй гермайнаг адамихатти къуарæй, кацитæ æрцудæнцæ еци зæнхæмæ æртиггаг æноси, сæхе ба худтонцæ фæранктæ. Фал французаг адæми рагфидтæлтæмæ хаунцæ галлтæ дæр (етæ ба кельтти муггагæй æнцæ). Се ‘взаг ба рацæуй латинæй. Берæ тогтæ исæмхæццæ ‘нцæ: кельтти, ромайнæгти, гермайнæгти, нормæнти, ци ба си не ‘сæмæнтъериæй – фал нæ уини – Франци ба уæддæр иссæй номдзуд, намусгин паддзахадæ!
Раст гъе уотæ рауадæй Великобританий хæццæ дæр: уоми дæр исхæлæмулæ ‘нцæ бриттæ, англтæ, сакстæ, пикттæ, викингтæ, французаг нормæнтæ – сæ еугурей æнгъезуй нимайун рагфидтæлтæбæл домбай Устур Британии. Алантæ бæлвурдæй бедудтæнцæ берети генофондбæл – Франци, Цæгат Италий, Венгрии, куд зæгъунцæ Тур Хейердал ‘ма Пер Лиллиестрем киунуги «В погоне за Одином» (Хейердал Тур, Лиллиестрем Пер. В погоне за Одином. По следам нашего прошлого. // М.: Менеджер. 2008. 432 с.), Скандинавии дæр (!), фал… Куд бедуйуй е нæ абони бонбæл нæ къохидзаг адæмæн? Некуд, æвæдзи…
Аланти ку райсæн, уæд етæ ба дуйней тонхи фæцæнцæ æнæгъдау берæ рæстæг, Рими нигулæнæй Тамерлани æфсади æрцудмæ, æрмæст паддзахадæ æнæсаразгæ. Рацудæй ма æртæсæдæ анзи æма балæудтæнцæ Европи бакасти куд хуæнхаг дзиглотæ, æрнæглæгтæ, кæцитæ некæд неци фæйидтонцæ сæ хонхи цъасæй фæстæмæ.
Уагахаст=состояние
Бедуйун=влиять
Тонх= общественная жизнь, активность
Æрнæглæг=дикарь, туземец
Уæдта æрцудæй Сæветон хецауадæ, æрхаста адæмæн автономи, финсæндзинадæ, мухури рацудæнцæ берæ ахургæнæн киунугутæ иронау, дигоронау скъоладзаутæн, райдæдтонцæ мухур кæнун газзеттæ ирон-дигоронау, национ ирон театртæ Цæгат æма Хонсар Ири
Дууæ дехи ке фæцæй нæ бæстæ, Цæгат – Уæрæсемæ, Хонсар ба Гурдзимæ, уæд е неци хилæ кодта на культурæн: скъолати предметтæн се ‘мбес цудæнцæ иронау (Дигори æма Ирæфи районти ба дигоронау). Наукон-æртасаг институттæ исаразтонцæ Дзауæгигъæуи æма Цхинвалий. Хебарæ паддзахадæ арæзт не ‘рцудæй, фал адæми цæсгон, æ уавæр ба байзадæй.
- 4. 1992 анзи Хонсар Иристон раседтæй ахе куд хебарæ паддзахадæ. 2008 анзи фæсте ба 5 паддзахади исарази ‘нцæ æй уобæл банимайун. Фал тугъди фасте адæм ледзун райдæттонцæ Цæгат Ирмæ; кæд ма Хонсари байзадæй 30 мин цæрæги, уæд хуарз. Хонсар Ири ка райгурдæй, уонæй сæ фулдæр фæллигъдæнцæ ка Цагат Иристонмæ, ка Маскумæ, ка ба æндæр рауæнтæмæ. Фал е дæр нæй тæккæ сæйрагдæр цæлхдор паддзахадæ исаразунæн. Хилтæ, хъаугъа, аллайаг буцæутæ хецауади æхсæн, æнæбафæразгæ бюджет байдзаг кæнун – етæ нæ уадзунцæ зæрдæ дарун æцæг паддзахадæ арæзт ке æрцæудзæй тагъд рæстæг Хонсар Иристони, уобæл. Уæдта ма зинг багæлдзунцæ сæхе номдзуд æхсæнадон архайæгтæбæл ка нимайуй, етæ. Райдайунцæ фæдес кæнун, уайсахат Хонсар Ир бамедæг уæд устур Уæрæсемæ, зæгъгæ, цума еци фарстатæ уонæмæ хаунцæ æви Цхинвалæй аразгæ ‘нцæ.
Иристон кæддæриддæр адтæй æма уодзæнæй Уæрæсей фарсдар. Фал æцæгæйдæр Хонсар Ири уотæ хъæбæр гъæуй Уæрæсей хæццæ æрбаеу ун? Ци рамолдзæнæй уомæй Устур Уæрæсе, æма ци райссæнæй минги Иристон, нур имæ ци нæйес, уомæй? Æгиритдæр неци. Лæгуз ба е уодзæнæй, æма бунти бун исæфт фæууодзæй æ ерисхæ, æ амонд, фе ‘ндæр хузи уодзæй æ хъисмæт, æма хебарæ паддзахадæ исаразуни перспективæ аланти байзайæгкæгтæй фæттæхцæй уалдзæгон цъеуау.
Ма, уогæ ба, цæмæн гъæуй Иристони еци паддзахадæдзийнадæ? Зæгъæн, Гаваййи сакъадахтæ цæрунцæ сæхецæн АЕШ-ти медæгæ ‘ма сæ еу хебарæ паддзахадæдзийнадæ дæр нæ гъæуй. Пуэрто Рико дæр гъеуотæ. Уæхæн дæнцæнтæ берæ æрхæссун æнгъезуй, фал иронх кæнун нæ гъæуй уой, æма еци сакъадахтæбæл ци дзиллæтæ цардæнцæ, уонæй еу дæр нæбал байзадæй, исхæлæмулæ ‘нцæ америкайнæгти хæццæ. Кæд мах дæр фæндуй, цæмæй нæ байзайæгкæгтæ исхæлæмулæ уонцæ æндæр адæмти хæццæ, баиронх кæнонцæ се ‘взаг, уæд, Ирæттæ размæ!
Паддзахадæдзийнадæ æнæмæнгæ гъæуй адæмти, кæцитæ мингийæй мингидæр кæнунцæ, исæфунцæ истории куройни фидти æхсæн.
Раседтæй=провозгласил
куройни фидтæ=мельничные жернова
Æвзаги фарстатæ, культури фарстатæ гъæуама уонцæ тæккæ сæйрагдæртæ республики сæргълæууæгæй райдайæ, ма районæй, гъæуæй фæууо. Адæм æнгъезуй æрбабарун уодæгас гъæди хæццæ, кацимæн йæ алфæмбулай æрдзæ æдзохæй æййевгæ цæуй. Куддæр дзиллæ æ зæрдихатт æййевгæ цæун райдайуй, куддæр йе взаг, йе ‘гъдау иронх кæнун райдайуй, уотæ цумæ уодæгас гъæдæ исуй гъæдæрмæг кенæ ба никки лагъуздæр – сог. Гъе уæхæн гъудитæ лæги сæри бацæунцæ историкон киунугутæ аргъаугайæ.
- Æркæсæн нур ба каталайнаг финститæмæ (ф.292-403), ‘ма сæ ‘сбарæн византийагти хæццæ (ф.236-321). XIV æноси райдайæни Испании медæгæ испайнæгтæ гъæйттæй тухдтонцæ арабти хæццæ (Реконкиста). Испани уæд еугонд дæр нæма адтæй, фал са тухæ еци арæгойнæгти, каталайнæгти, баскти ‘ма æнд. адтæй уотæ устур, æма ‘й калттонцæ æндæмæ, се ‘всæдтæ æрвистонцæ идард балцити тохунмæ.
Исаразтонцæ Каталайнаг Устур Къампани, е бæ XIV æноси райдайæни ихуæрсти бацудæй византийаг император Андроник II Палеологмæ, кæций хъæбæр æлхъивтонцæ турккæгтæ. Крестоностæ (дзиуарæ даргутæ?) 1204 анзи ниддæрæн кодтонцæ Константинопол, ‘ма цалиммæ е æхемæ æрцудæй, турккæгтæ уæдмæ сабургай балæстæнцæ æрдæгсахъадахи алли къуммæ. Императорæн ба байзадæй еци еу сахар – Константинопол. Каталайнаг ихуæрститæ сахе худтонцæ альмогавартæ. Сæхецæн хецауæн райсионцæ уæздан игурд лæги, цæмæй сæ абæргутæбæл ма нимадтайонцæ, фал æгъдаубæл ихуæрст æфсадбæл (абони ба сæ хонунцæ уруссагау ЧОПтæ – частные охранные организации).
Айдагъ е дæр æй бæрæггæнæн, цæмæй готти байзайæгкæгтæ махæй уæлдæр разинттæнцæ цивилизацион фарстати: 411 анзи Испани ниддæрæн кодтонцæ алантæ, VIII æноси ба сæбæл фæуæлахезæнцæ арæппæгтæ, уæддæр испайнæгтæмæ уæхæн хъаурæ разиндтæй, ‘ма арæппæгти дæр расурдтонцæ, паддзахадæ дæр исаразтонцæ, XVI æноси ба еци паддзахадæ иссæй дуйней тæккæ тухгиндæр, кæцимæй еугурдæр тарстæнцæ пусулмон султанæй райдайæ ма киристон Папæй фæууо.
Алантæ ба сæ фиддæлти хузæн цудæнцæ балцити, уарзтонцæ тохун æзнæгти хæццæ, бæгъатурдзинадæй æма сæребардзинадæй кадгиндæр сæмæ неци кастæй. Сæ сæргълæууæги аргъоц кодтонцæ куд уолий, гъо ма æфсадæ ке сæвзурста, уой; паддзæхти ба сæ сæрмæ хезун нæ уагътонцæ. Уомæ гæсгæ сæмæ уæздæнтти къæлас дæр æрæгæмæ нæ фæззинттæй, иннæ адæмихæттæлтæмæ куд, уотæ.
Алемань цалдæр дæнцæни æрхæссуй аланти зæрдихатти. Еуæрдигæй, етæ уотæ дессаги рæсугъд æнцæ, ‘ма сæбæл æнгъезуй киунугитæ финсун ‘ма филмтæ аразун. Иннердигæй ба етæ хъæбæр хуарз нин лæдæрун кæнунцæ, паддзахадæ нæмæ цæмæн нæ фæззинттæй афойнадæбæл, уой. Нæ фæррæдуйдзиан, ку зæгъæн, нæ нуриккон зæрдихатт нæ фендæрхузий.
Аргъоц кæнун= уважать
Уоли=правитель, избранный народом
Зæрдихатт=ментальность
Византийаг историк Никита Хониат (1155-1217) финсуй XII-XIII æноси аланти бал куд фæцæй цагъди крестоности къохæй:
«вступив в бой, почти все эти аланы – которыми предводительствовал Феодор, сын Алексея Враны – погибли, будучи первыми и единственными, кто сражался против германцев, тогда как ромеи в страхе постыдно бежали, не смея даже взглянуть врагу в лицо» (ф.312).
Уоци тексти Никита кой кæнуй аланти, кæцити байхуæрста Византий император Исаак II Ангел, гермайнаг император Фридрих I Барбаросси хæццæ ку хуæстæй 1189 анзи, уæд. Кесарь Никифор Вриенний (1062-1137) финсуй, алан Арават куд раервæзун кодта Исаак Комнини, еци цау:
«один из аланских наемников, бывших с благородным Исааком, по имени Арават, видя множество варваров, стремительно нападающих с неистовой яростью, рассудил, что братья, одни с немногими воинами, подвергаются всяческой опасности. Опасаясь, чтобы с одним из них не приключилось какой беды, он призвал товарища… вместе с ним сойти с лошадей и стрелами встретить врагов. — Ибо будет постыдно, — сказал он, — если… мужи подвергнутся опасности в присутствии аланов, позор падет тогда на весь аланский народ! Так сказал он, но другой отверг его замысел, как скорее неразумный, нежели смелый, ибо они, поступив таким образом, подвергнутся опасности без всякой пользы для своих господ, так как местность была равнинная и открытая. … Но Арават … тотчас сошел с коня и, ударив ее хлыстом, чтобы она следовала за отходившими, занял оборонительную позицию на плоскости. Турки, пораженные неожиданностью этого зрелища, недоумевали… В руке у него было легкое копье, которым он пронзил грудь первого из нападавших… Один из врагов пустил в него стрелу и ранил его в правую руку; но, вытащив ее из раны, Арават отомстил варвару тем же оружием, подобно Брасиду в былые времена [Брасид – Спартанский полководец V века до н.э.]. Варвары, устрашенные его мужеством, отошли на расстояние, и он, воспользовавшись этим, поднялся на крышу и оттуда осыпал их своими стрелами. Между тем остальные его товарищи уже подходили к теснине. Тогда варвары, оставив его, бросились на них с величайшей стремительностью. Но Алексей Комнин… поразил одного из них, а Хаскарис … ранил в спину другого… Турки отступили… По наступлении ночи подошел к ним и тот алан, что первым сошел со своего коня; и все они были спасены, и никто из них не был взят в плен или убит» (ф.207-308).
- Георгий Пахимер (1242-1310), кæци ниффинста 13 томи историтæ, финсуй уонæми 1301 æви 1302 анзи Мæнкъæй Ази фулдæр хай туркити къохи бахаудтæй, ‘ма император Андроник II-æн æндæр гæнæн на ‘дтæй Испаний байхуæрсун æфсад.
Раст еци афони аланти 16 мини, раздæр Ногъаи æфсади ка адтæй, етæ, æрцудæнцæ императормæ (сæ хецау Ногъай мард ку ‘рцудæй, уæд син, æвæдзи, æндæр гæнæн дæр на ‘дтæй), ‘ма сæ е цинæ гæнгæ райста æхемæ (байхурста сæ). Рæ сæ ‘рвиста æндæрти хæццæ нигулæн æрдæмæ (ф. 287-288). Уоми ба сæбæл æрцудæй фидбилизи цау.
Цалдæр каталайнаги исвæндæ кодтонцæ цидæр куройгæси уосæбæл фæггириз кæнун. Махонтæ сæмæ æвзедун байдæттонцæ, мах уин уæ хецауæн бакæндзинан, раздæр уæ доместиккæн ци бакодтан, уой, зæгъгæ. Каталайнæгтæ, æхсæвæ ку ‘рцудæй, уæд хилæ ракъахтонцæ, ‘ма мард фæцæй аланти сæргълæууæги фурт Геуæрги (каталайнаг киунугути æ ном финст æй «Джиргон»). Уотит хилæ æцæг тугъдмæ рацудæй, æма мард фæцæнцæ 300 каталайнæгти.
Цалдæр анзей фæсте алантæ дзæвгарæ ку фæмингидæр æнцæ, минмæ хæстæг ма си ку байзадæй, уæд Константинополи рæбунтæ фæббуцæу æнцæ турккæг бали хæццæ, етæ ба адтæнцæ 900 æфсæдтони. Махонтæ сæ ниссæдæрæн кодтонцæ уоми. Уой фæсте Андрианополи 1305 анзи алантæ райдæттонцæ ахæссун æма марун каталайнæгти, æма рамардтонцæ са хецау Рожери. Гъе уотæ фидæ фурти тог райста. 1306 анзи уалдзæги каталайнæгтæ æрбайеу æнцæ турккæгти хæццæ æма ниццагътонцæ алантæй ма ци байзадæй, уони.
Рамон Мунтанер (1265-1336), салдат уогæй, финсæг дæр адтæй, ниууагъта æ фæсте мæнæ ауæхæн æверхъау хабар (финст):
«Расскажу вам, что случилось с одним аланским рыцарем, который спасался вместе со своей женой; он ехал на добром коне, а она на другом, и три наших всадника пустились за ними в погоню. Что вам сказать? Конь, на котором ехала жена, выбился из сил… и… наши всадники настигли их. Рыцарь же, видя, что их настигли и что жена вот-вот погибнет, немного пришпорил коня, а жена громко вскричала, и тогда он вернулся к ней, обнял ее и поцеловал, а потом он так сильно ударил ее мечом по шее, что голова тут же отлетела. Сделав это, он повернул к нашим всадникам и одного из них, которого звали Гильем де Бельвеер, он так ударил мечом, что у него тут же отвалилась рука, и он упал мертвым на землю. Два других… устремились к нему… Что вам сказать? Поведаю вам, что его не могли оттащить от жены, пока не изрубили всего, а он защищался с такой силой, что убил вышеупомянутого Гильема… а двух других сильно ранил. Таким образом вы можете убедиться, что он умер как настоящий рыцарь, а то, что он совершил, заставило его сделать великое горе» (стр.400-401).
Аци æртæ скъуддзагеми аланти уинæн куд æхсаргин æма хуæрзарæхст æфсæддонти, кæцити хъæбæр нимадтонцæ се ‘знæгтæ дæр. Сæ хедаруйнадæ къæрт дæр нæ гæлста кадæггин Нарти рахастæй (ке зæгъун æй гъæуй, нури фæсевæдмæ дæр хъæртуй еци хуарздзинадæ). Никита Хониати киунугæй скъуддзаг нæ зæрдити æфтуйун кæнуй кадæнгæ «Нарти исæфт». Никифор Вриенний Араватбæл кæми финсуй, уоми нæ зæрдиди æфтуйуй нарти Батрази кадæг, ками амудта нартæн, куд гъæуй тохун знæгти хæццæ, бустæги берæ ку уонцæ, уæд («Нарти æмбурд, кенæ нартæ куд дзурдтонцæ, ка си хуæздæр æй, уобæл»). Фæстаг æверхъау скуддзаги ба нæ зæрдити æфтуйунцæ кадæнгитæ «Батраз æ фиди тог куд райста» æма «Сослан мæрдти бæсти».
Еци зæрдæлхæнæн скъуддзæгтæ баргæ рæсугъд æнцæ, фал нæ гъæуй балæдæрун, уæддæр, алантæн цæмæн нæ бантæстæй æцæг паддзахадæ ‘саразун? Растзæгъгæй, каталайнæгтæн дæр нæ бантæстæй еци хуарздзинадæ; беретæн сæ зæрдитæмæ нæ цæуй цæрун еугонд Испанийи.
7.Материалистон бунатæй ку кæсæн, паддзахадæ куд райгуруй уомæ, уæд фиццаг-фиццаг фæккæсæн уомæ, куд арæст æрцæуй æфтаугæ продукт, æма ‘й куд рамодзунцæ хецауеуæггæнæг къласс. Еци къласс ба сæхе адæмæй аразуй разамунди къуар, кæцимæй тухмиутæ кæнуй бæсти цæргутæн. Уонæй тæккæ зундгиндæртæ æма баргиндæртæ æвæрунцæ адæмæн нисантæ, сæ разæй цæунцæ æма сæ фæсте хонунцæ.
Уæлдай продукт (арæх дæр фæууй уотæ) ракæнунцæ фабрикити, кустуæтти, гъæууон хæдзæрадон зæнхитæбæл, банкити, тъæранспорти, ‘ма гъе уæд паддзахадæ ирæзуй сæбургай, фал аууæнкгун. Фал ку фæззиннуй хæсти медæгæ, æнæ кустадæй æрдæг-паддзададæ, уæд куд тагъд фæззиннуй, уотæ тагъд дæр фесæфуй.
Дæнцæнæн райсæн мæнголти. Етæ хъæбæр цубур рæстæгмæ фæббуни кодтонцæ устур Китай, уæдта Азии æнæгъæнæ æрдæг, фал куд хецæн паддзахадæ уотæ ба Манголи фаззинттæй айдагъ 1921 анзи. Кенæ Испани, е сугъзæрини буни фæцæй, Мексикæй имæ ке ластонцæ уой, фал экономики сагъæс ба нæ кодта ‘ма дæлдæр гæнгæ цудæй. Нидерландтæ ба, кæцитæ фиццаг адтæнцæ Испании дæлбарæ, райдæттонцæ экономикæ уæлæмæ ласун ‘ма испайнаг сугъзæринæй искодтонцæ банкитæ, исаразтонцæ Америки Нью-Амстердам (фæстæдæр æй исхудтонцæ Нью-Йорк). Нур дæр федар экономики фæрци кæнунцæ хъæбæр гъæздуг цард.
Куд кæсæн, уотемæй аланти бон не ‘ссæй исаразун кустадон æхсæнадæ. Сахартæ, федæрттæ, армгуст бунæттæ фагæ берæ н ‘адтæнцæ. Гъæууон хæдзарадæ дзæвгарæ мæгурдæр адтæй Месопотамийæй, Нил-дони тæрфи, кенæ ба Италийи. Дзиллæй зæрдиуавæр æнæййевгæ адтæй сæдæгай æнзти: хæстон балц, йес-бес, æхсардзийнадæ, уæздандзинадæ. Тæккæ уарзондæр фæдес нæмæ æй «Ирæттæ, размæ!» Гъигагæн, нæ фæгъгъуди кæнæн нæ абони-цардбæл, нæ фиддæлти зæнхитæ кутемæйти кедæрти цъумур къохти ке бахаудтæнцæ, нæ кустуæттæ ке нийхалдæнцæ, паддзахади хæзна, не ‘хцатæ куддæр цъумур адæми дзиппити лæдæрсунцæ, нæ фæсевæд ба нецизонæг иссæнцæ.
Тæрфи= в долине
Цивилизацион теории бунатæй ку ‘ркæсæн аланти историмæ, уæд бæлвурд бæрæг æй, цæй туххæн паддзахадæ сæмæ нæ райгурдæй. Гъæуама фиццаг фæззинонцæ сахартæ, кæмити ирæзунцæ армгуст, базарадæ, транспорт. Фæстæдæр сахарти саразунцæ аргъауæндæнттæ, мæзгидтæ, исберæунцæ хецауеуæг ка кæнуй, етæ (чиновниктæ).
Алантæ армгуст кодтонцæ куд рагон хъобайнæгтæ, уой æвдесæн æнцæ археологон иссерæггагтæ, æвæдзи, уæйæ кæнунмæ нæ, фал сæхе пайдайæн. Сæ паддзæхти зæрдæмæ фулдæр цудæй федæртти бадун нæ, фал балци цæун. Базарадæ сæ цæсти кадгин гъудтаг на ‘дтæй, уой бæрæггæнæн æй нæ туруса: уæллаг бунат ибæл ахæссуй уорс хузæ, гъома сугъдæгдзийнадæ, кæдзос уод, дуггаг, астæуккаг бунат – сурх, гъома лæгдзийнадæ, æхсардзийнадæ, дæллаг бунат ба ахæссуй бор, кенæ мора хузæ, гъома бæркад, тиллæг, фæллойнадæ. Мæ цæститæбæл гъазуй, перестройки рæстæги, Саветтон Цæдес ку райхалдæй, æцæг ирон лæгтæ сæ сæрмæ нæ хастонцæ базарадæ кæнун, нæлгоймаги аккаг нæй, зæгъгæ. Кæд мæ хæццæ неке ‘сарази уодзæй, уæддæр, мæ бакастмæ гæсгæ, ирон лæг фæлтау сау куст кæндзæй базаради бæсти, байсун ба корунæй хуæздæрбæл нимайуй. Раст куд нарти кадæнгити: уоми стонг рæстæг ку ‘рцудæй, уæд нарти Батрази байхуæрста æхецæн косæгæн еу гъæздуг лæг. Батраз куста, фал куддæр æй бафхуæртта и ‘лдар, ду дæ ме ‘лхæд, зæгъгæ, уотæ Батраз æ куст ниууагъта, райста æхецæн æлдари мулкæй æ зæрдæмæ ци фæццудæй, уонити, ма рандæй сæхемæ. «Сослан мæрдти бæсти» ку райсæн, уæд уоми дæр тухæй байсун мингидæр тæрегъæдбæл нимадæй радавунæй, рахинæкæнунæй, кенæ ба адæмæй хецæнæй цæрунæй (кæсæ: https://www.nartosetia.ru/797-2/)
Уобæл дзурд цæуй кадæнги «Урузмæги æнæном биццеу», кæми фонс фæттæрун адтæй лæгдзинадæ, сосæгкити радавун ба – æгадæ.
(Кæсæ: ……..
армгуст кодтонцæ=занимались ремеслами
археологон иссерæггагтæ=археологические находки
- Гъе уотемæйти, аланти зундиуавæр сæхæрти цæрунмæ арæст на ‘дтæй, сæ зæрдити на ‘дтæй базарадæ кæнун, сæ сæрмæ нæ хастонцæ ес-бес байсун тугъди медæгæй æндæр ескуд. Æнæ уæхæн зундиуавæрæй æма цардиуавæрæй паддзахадæ исаразун нецихузи гæнæн адтæй.
Алантæн сæ фæнди на ‘дтæй хецæн кæнун æхсæнади медæгæ, ‘ма еци гъуддаг никки хъæбæрдæр уорæтта паддзахадæ исаразуни фарстат. XVIII æноси Уæллаг Ири (Цъæй, Мамисон, Туалгом æма æнд.) æхсæнади ‘хсæн адæм нæ дихтæ кодтонца сау адæм æма æлдæрттæбæл. Дес кодтонцæ уруссаг афицертæ туркки хæццæ тугъди медæгæ (1877-78 æн.) Ирон дивизиони кæстæртæ лæггадæ куд кодтонцæ хестæртæн, кæд хестæртæ дæлдæр адтæнцæ чинтæй, уæддæр.
Фал аланти байзайæгтæмæ кондадæ æгиритдæр н ‘адтæй, уотæ дæр зæгъæн нæййес. XVII- XIX æности адтæй се‘хсæн æлдæрттæ дæр, баделятæ дæр, цæргæсатæ дæр, цардæнцæ се‘хсæн хъумайæгтæ дæр, кæвдæсардтæ дæр, фал раздæр аланти рæстæги куд адтæй сæ кондадæ, уой бæлвурд нæ зонæн. Æнгъæлайæй иннæ адæмихаттæмæ рабовладение æма феодализм куд адтæй, дурусæй уотæ нæ цардиуавæр на ‘дтæй. Абонибони цæстæнгасæй ку ‘ркæсай, уæд еци фæндаг раст фæндаг нæ фæкæссæй. Фал, ке зæгъун æй гъæуй, уæхæн адзал берети фæцæй. Райсæн курдти: 30 милуанæй фулдæр æнцæ, паддзахадæ бæ етæ дæр не ‘саразтонцæ. Курдти мæтæ мæммæ бæргæ нæййес, устур адæм æнцæ, мах ирисхъæ ба куд уодзæй, миллиони ‘рдæгæй фулдæр ку нæ ан.
Æнгъæлайæй= предположительно
Дурусæй=точно, правильно
Ирисхъæ=предначертание, судьба, доля
Райсæн нур ба шотлайнæгти, уельсæгти æма ирлайнæгти. Етæ æнцæ рагон адæм – кельтти талатæ. Цалдæр сæдæ анзей размæ етæ еумæ райсгæй фулдар адтæнцæ английсæгтæй. Фал хъисмæти цалх бабæй æрзилдæй, æма абони английсаг æвзагæй пайда кæнунца бустæги берæ адæм, ирлайнаг æвзаг ба байзайдзæнæй зæнхи цъарæбæл æви нæ, е бæрæг нæй. Ирон-дигорон æвзаг уæхæн къулумпи уавæри нæма ‘й, фал скъолати къæбæр минги рæстæг æй цæунцæ, институтти ба айдагъдæр филологикон факультетти. Уотемæй нæ мадæлон æвзаг къæбæр тагъд фесæфдзæнæй, фал ибæл куд нæ гъуди кæнунцæ хецауадæ, политикон партийти сæргълæугутæ кенæ ‘дта Адæмон Нихаси бадгутæ? Авзарæни рæстæг куддæр фаууй, уотæ арсау арбафунæй унцæ, не ‘взаг ба хор бони мет куд ратайуй, уотæ исæфуй. Нæ дзиллæ дæр гъе уотæ.
Хатдзаг рахæссæн. Алемани киунугæ ку фе ‘ргъауæн, уæд нæ истори хуæздæр лæдæрун байдайæн. Фал киунугæ æхуæдæг нæ дæттуй бунтон дзуапп: аланти бон цæмæн не ‘ссæй æцæг паддзахадæ исаразун. Дзуапп агоргæй нæ багъæудзæнæй æркæсун паддзахади теоримæ, политологимæ, гъо ма еукæнуйнадæ наукитæмæ. Уонæмæ гæсгæ ба æркæсун гъæуй берæ теоритæмæ: материалон (ленинон), цивилизацион, психологикон, теологикон, бадзурдон, патриархалон, органикон æма æндæртæмæ. Алли теори куддæртæй гъавуй нин фенхус кæнун еци фарстат базонунмæ.
Хатдзаг рахæссæн=сделаем выводы
Еукæнуйнадæ=обобщение
Патерналистон æма патриархалон теоритæ лæдæрун нин кæнунцæ паддзахадæ куд февзуруй, фиццаг бийнонтæй, уæдтæ ку фæффулдæрунцæ, уæд æзнæмтæ фæззиннунцæ, фæстагмæ ба испаддзахадæ унцæ. Ес ма бадзурдон теори; уой фарсдартæ зæгъунцæ, адæймæгти ‘хсæн фиццагидæр гъæуама уа рæстдзийнадæ æма рæстеуæг, цæмæй сæ бон уа æндзурд æма æмварс кæнун. Органикон теории фарсдартæ æмбæрцæ кæнунцæ паддзахадæ сæрæгас гурæгойи хæццæ. Ес ма уæлазари теори. Уой фарсдартæ амонунцæ дæнцæнæн хæтæгцардгæнгутæ ку фæуæлахез унцæ, уæд уоци зæнхитæбæл исамайунцæ паддзахадитæ (манголтæ куд, уотæ).
Иннæ теорити кой нæбал кæндзинан, фал никъæт ракæнæн уобæл, æма берæ теоритæ ку райсæн, гъе уæддæр бæлвурд бæрæг нæ уодзæй, цæмæн еу рауæн, еу бæсти, кенæ еу дзиллæйæн бантæсуй паддзахадæ исаразун, иннетæн ба са къохи нæ бафтуйуй. Фал уони ‘хсæн ба ес æртæ теории: материалистон, цивилизацион æма психологикон, кæцити бон æй махан фенхус кæнун балæдæрун еци фарстат.
Уæлдæр куд равдистан, уотæ аланти æхсæнади адæм нæ радихтæ ‘нцæ къластæбæл, материалон теори куд амонуй, уотæ. Раздæр куд адтæнцæ бæлццон адæм, уотемæй байзадæнцæ. Сæ сæргълæууæги паддзах нæ худтонцæ, нæ ‘дтæй нæмæ нæ хъалон æмбурдгæнгутæ, нæ ба чиновникæ.
бадзурдон теори=договорная теория
Рæстеуæг=справедливость
сæрæгас гурæгой=живой организм
Хæтæгцардгæнгутæ= кочевники
никъæт ракæнæн=отметим
Цивилизацион теории цæстингасæй ку ‘ркæсæн, уæд бæлвурдæй бæрæг æй: æнæ æрмгосгутæй, уайснайгутæй, азгъунст аразгутæй, фæндаг аразгутæй, цъоха аразгутæй, динамонгутæй, ахургæнгутæй, дохтиртæй паддзахадæ нецихузи фæззиндзæй. Алантæ ба циййес фæллойнæй уойбæрцæ нæ амал кодтонцæ, балцæй куд уотæ. Балци фæццæун сæмæ кадгиндæр кастæй зæнхгустæй. Фæлтæу сæхе байхуæрсионцæ фæсарон паддзæхтæн зæнхæбæл косуни бæсти, е ба сæмæ æгадæ кастæй.
Уайснайæг=торговец
Цъоха=крепость
Циййес=имущество, богатство
Фæстагмæ райсæн психологикон теори, кæци æнхарсуй раздæрти. Е нин амонуй, куд еуети бон фæууй иннети æртасун кæнун, етæ ба куд тасунцæ, сæттунцæ фиццæгти фæндонæй. Нæ рагфиддæлти хецмæрез дзийнадæ (иннæ адæмихаттæлтæмæ дæр си куд нæ хъæртуй, поляктæмæ е хуннуй «польский гонор», французæгтæмæ ба «французский кураж») разиндтæй æнæбасæтгæ нихдор паддзахадæ исаразунмæ. Иронх кæнун нæ гъæуй, нарти исæвд дæр æрцудæй уæд, Хуцаумæ сæргубурæй ковун сæ сæрмæ ку нæбал хастонцæ, бауесæн кæнун сæ нæ бафæндæадтæй.
Растзæгъгæй, сæрустурдзийнадæ хъор кæнуй айдагъ мах нæ, фал ма нæ синхонти-вайнахти дæр, кæцитæ мах хузæн уодхарæ кæнунцæ паддзахадæ исаразунбæл.
Æнхарсуй=дополняет
Фæндон= воля
Æртасун кæнун, басæттун = подчинить
Хецмæрез = гордый
Сæрустур= надменный
Æнæбасæтгæ = непреодолимое
Нихдор = препятствие
© Миндзаев Марат Айдарукович