АЛАНТИ ПАДДЗАХАДИ ФАРСТА (Агусти Алемани киунугæ «АЛАНЫ В ДРЕВНИХ И СРЕДНЕВЕКОВЫХ ПИСЬМЕННЫХ ИСТОЧНИКАХ»-мæ гæсгæ) 3 уац
Миндзайти Марат
Цæй туххæй фесавдæй Алайнаг паддзахадæ?
Е æй хъæбæр вазуггин темæ. Еуæй-еуетæ зæгъунцæ, алантæмæ паддзахадæ уогæдæр на ‘дтæй, иннетæмæ уотæ кæсуй, æма манголти æмпурсти размæ Цæгат Кавкази адтæй тухгин алайнаг паддзахадæ [Кæсæ: Блиев М.М., Бзаров Р.С. История Осетии. – URL: https://iratta.com/2007/01/14/alanskaja_derzhava_v_ixxi_vv.html], æртигкæгтæ ба дузæрдуг кæнунцæ: алайнаг этнос уогæ адтæй æви нæ? Кæд, æма алантæ ке æнгъæлæн, адтæнцæ мах фиддæлтæ нæ, фал аллихузи хæтæгцæрдгæнгутæ, ирайнаг адæмтæмæ хæстæг, кæцитæ дууердæмæ кодтонцæ уоци рагдзамани Евразийи. Гъе уотемæй 80-90 æнзти Цæгат Кавкази райдæтта æцæг «тугъд» аланти ном байсуни туххæй.
вазуггин= сложный
хæтæгцæрдгæнгутæ= кочевники
Хъæрæсе-балхъартæ, этникон æгъдауæй дигорон адæммæ хæстæг (нæ бон æй уони банимайун еумæйаг этникон къуарбæл), рафедиудтонцæ сæ домæнтæ аланти номмæ, æрмæст уой туххæй нæ, æма се ‘взаги аци дзурдæй пайда кæнунцæ нæлгоймагмæ дзоргæй, фал ма уомæн, æма Аланий сæйраг сахар, Магас æма фондз бæлдат, зундгонд киристон аргъауæни X-аг æносæй фæстæмæ ка байзадæй, етæ ‘нцæ алайнаг тог «райсгæ» хъæрæсейаг-балхъайраг этникон къуари территорийбæл.
рафедиудтонцæ= провозгласили
домæнтæ= требования
бæлдат= известный
Ирон-дигорон адæми искæсæйнаг синхæгтæ — мæхъæл — рагон вайнахти муггаги мингидæр хай — никки идарддæр рандæнцæ; етæ исарæзтонцæ колдуар сæ нæуæг сахар бацæуæни, мæ ибæл ниттъæпп кодтонцæ хумæтæги ном — Магас, колдуæрттæ ба схудтонцæ — алайнаг. Гъенур ба, мæхъæл аланти байзæйæггæгтæ ке ‘нцæ, уобæл нур ма ка буцæу кæндзæй? Гъенур ба уадзæ мæ ирæнттæ æма балхъайрæгтæ тухстæй пъæртт кæнæнтæ тамаку еуварс лæугæй.
Уотæ дæр зæгъæн нæййес, æма хъæрæсе-балхъар æма мæхъæл аланти туххæй ке дзорунцæ, е бунтон æнæбундор дзубанди ‘й. Æнæмæнгæ генетикон анализ равдесдзæнæй алайнаг тоги æртæхтæ еу мингий сæмæ ке хъæртуй, е. Мæммæ е хуарз кæсуй, уомæн æма е дæттуй уæлæнхай аргумент адæмти æхсæн хæлардзинадæ æма хуарз синхагдзийнади фарс. Фал æвæццæгæн, уæхæн дзуапп Иристони, Мæхъæли, Хъæрæсей æма Балхъари «аланизми» зингзæрдæ фарсхуæцгутæн сæ зæрдитæмæ нæ фæцæудзæй; уони фæндуй аци гъуддаги сæ уæлдæрдзийнадæ, сæ фиццагигурд бунат иссерун.
æнæбундор= безосновательный
уæлæнхай= добавочный
Æвæдзи лæвæрд фарстæн растдæр дзуапп раттун æнгъеззæй æрмæги кæрони, лæмбунæг ку балæдæрæн аланти паддзахадæдзинади фæззиндæ цæмæй бафæстеуатæй, уæд. Ами дæр, фиццаг дууæ æрмæгеми куд уотæ [https://viu-online.ru/science/bulletin/2024/Byul_VIU_69.pdf æма https://viu-online.ru/science/bulletin/2025/Byulleten_70_VIU.pdf], мах айдагъдæр пайда кæндзинан Аугусти Алемани монографиæй [Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. М. «Менеджер». 2003. 608 ф.], кæми ес сæдæгай рагон къохфинститæй æрветæнтæ аланти гъудтагутæмæ I-XV æности æма еу цалдæр æндæр авторти киунугутæй.
æрветæнтæ= ссылки, сноски
Ромаг æма византиаг æрмæгутæмæ гæсгæ алантæ Европи фæззиндтæнцæ нæ эрæй агъоммæ I æносмæ æввахс, аорсити ном хæсгæ æма æппунæдзох «нисангонд» адтæнцæ нуриккон Румынийи, Венгрийи, Австрийи, Швейцарийи, хонсар æма цæгат-нигулæн Францийи, цæгат Италий, Испаний æма Цæгат Африки территоритæбæл [кæсæ: Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. М. «Менеджер». 2003, ф. 558-565].
Фондз æноси дæргъи æнæрлæугæ тугъдтæлтæ, кæми гуннти нихмæ, кæми империй нихмæ; уотæ рауадæй, æма син V-аг æносмæ бантæстæй Арморикæй æма цæгат Италий кæцидæр зæнхитæ байахæссун, сæ царди уагæ райевун, сæ синхæгти хæццæ — готти, галлти, лонгобарти æма вандалти хæццæ хæларæй бацæрун, фал! – фал! фесавдæнцæ анзфинстити цæстæнгасæй 500 анзи фæсте, некæми саразгæй сæхе паддзахадæ. Сабур цард, сæ алливарс ивулд синхæгтæ, куд варвартæ, уотæ ромаг æмбæстæгтæ дæргъвæтиндæр цивилизацион истории хæццæ, æркодта нæ фиддæлти ассимиляцимæ æма бунтондæр фесæфунмæ, кæд этникон минеугутæ нæ, уæддæр еугæнæг уагæвæрд: æвзаг, æгъдæуттæ, ‘хе лæдæрун куд хецæн адæм. Гæнæн ес, æма минги уодæнцой уа, еци бунæтти абони уæнгæ ка байзадæй, уахæн алайнаг топонимтæ æма сæрмагонд нæмттæ берæ ке ес, е.
царди уагæ= образ жизни
ивулд= здесь: многочисленный
этникон минеугутæ= этнические свойства
‘хе лæдæрун = осознание себя
Америкаг историк Бернард Стэнли Бахрах æ киунуги «Алантæ Нигулæни (Аланы на Западе)» финсуй:
«В небольшом районе северо-запада Швейцарии, недалеко от Женевского озера и деп. Эн, далее к западу во Франции сохранились некоторые названия, указывающие на бывшие аланские поселения. Около 25 миль к северо-востоку от Лиона находилась группа из трех небольших городков Ален, Аленс, Аланьер. Около 25 миль к востоку северо-востоку в окрестностях Бурга находится город Аллень. За швейцарской границей около 30 миль к востоку и в окрестностях Женевы протекает река, ранее называвшаяся Аландон, а далее к северу и к востоку около 5 миль к северу от Лозанны находится город Алленс. Археологические материалы в некоторой степени подтверждают возможность существования в данных местах раннесредневековых аланских поселений… Захоронения в данном регионе относятся к середине V века и распространены исключительно в районах с аланской топонимикой» [Бернард С. Бахрах Аланы на Западе (от первого их упоминания в античных источниках до периода раннего средневековья). М.: Ард. 1993. 191 ф., ф.85].
Идарддæр финсуй уотæ:
«Уже к концу V в. источники не содержат упоминания об аланах в Галлии как об определенной этнической группе… пребывание аланов на территории Галлии в течение жизни более чем трех поколений не могло пройти и не прошло бесследно. Аланскую топонимику… можно сравнить с подобной же топонимикой вестготских поселений в Аквитании. Хотя готы и были более многочисленны, чем аланы, и их поселения в Аквитании просуществовали около столетия, они оказали гораздо меньше влияния на местную топонимику, чем аланы. Об этом ясно свидетельствует сохранение и широкое распространение аланских собственных имен. Так, к примеру, имена Ален и его вариации Аллен, Алан и Аллан, происходящие от латинского Alanus, до сих пор распространены как собственные и фамильные имена. В Аквитании и области к северу от Луары также часто употребляется аланское имя Гоар» [Бернард С. Бахрах Аланы на Западе (от первого их упоминания в античных источниках до периода раннего средневековья). М.: Ард. 1993., ф.90-91].
Ци ма? Бацинæ кæнæн ес уобæл, æма нигулæйнаг алантæ киристон дин райстонцæ искæсæйнæгтæй V æноси раздæр. Æрхæссæн Бахрахи нихæстæ:
«Аланские поселения в Южной Галлии не были такими удачными, как в Арморике. После разрыва с вестготами в 414 г. эти аланы поселились в районе между Тулузой и Средиземным морем. Несколько лет спустя, однако, бывшие союзники аланов вестготы вернулись из Испании и в качестве союзников империи начали претендовать на Юго-Запад Галлии.
Вестготы были арианами, аланы же, проживавшие среди них в меньшинстве, были в основном язычниками, пока не приняли ортодоксальное христианство во второй половине V в.» [Бернард С. Бахрах. Аланы на Западе (от первого их упоминания в античных источниках до периода раннего средневековья). М.: Ард. 1993. ф.108].
Бахрах идарддæр лæдæрун кæнуй:
«Начало процесса ассимиляции аланов связано с их первым поселением на территории Римской империи, когда они отказались от своего кочевого образа жизни и перешли к оседлому землевладению, которое было господствующей формой хозяйства в Риме. Вторым этапом их ассимиляции явилось принятие христианства, в особенности в его ортодоксальной форме. Так, если еще в середине V в. аланы Галлии были язычниками, то к концу века уже переняли христианство. В первой половине VI в. все уже считали аланов христианами» [Бернард С. Бахрах Аланы на Западе (от первого их упоминания в античных источниках до периода раннего средневековья). М.: Ард. 1993., ф.91].
Уотæ уайуй æма монотеизммæ алантæ ке рахизтæнцæ, е син нæ фæппайдайæй: цивилизацимæ къахдзæф ракæнгæй, етæ куд адамихат, куд этнос фесавдæнцæ, сæ генофонд раст фагус куд уотæ испайдайæй Европи адæмтæн дæтгæй. Фиццаг æности дæргъи сæ зæрдити æнкъарæнтæ дзæгъæли фесавдæнцæ, алантæ бацудæнцæ истории аууонмæ, исæфди къæпхæнбæл ислæуттæнцæ, æнæгъæнæй дæр æндæр адæмти æхсæн фæппурх æнцæ [кæсæ: Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. //https://vmk78.narod.ru/Gumilev_Ethnogenez.pdf, 388 ф.]. Уотæ дæр зæгъун æнгъезуй, нигулæйнаг алантæ фесæфдæнцæ, сæхе паддзахадæ ке не ‘сарæзтонцæ, уой туххæй.
Кавказаг алантæн ба сæ ирæзни æрдæмадæ æндæрхузон разиндтæй. А. Алемани киунуги æрмæгтæмæ гæсгæ VI æноси алантæ æнтæстгунæй хуæстæнцæ аварти æма мисимиæгти хæццæ (Гурдзистони хонсар-нигулæн), VII æноси нихмæ лæудтæнцæ Кавкази араппаг æлхъивдæн, VIII æноси ба æмгуст кодтонцæ хазарти хæццæ. IX-аг æносæй XIII-аг æносмæ алантæ фулдæрæй фулдæр тохунцæ Гурдзистони; кæми ‘й растъегъунцæ, кæми ба æмцæдесæй Гурдзий хæццæ тохунцæ Фæскавкази. Аланти тугъдон æнтæститæ анзæй-анзмæ мингидæрæй-мингидæр кæнунцæ; арæхдæр ихуæрсти бацæунцæ византийаг кенæ ба гурдзиаг хецæутти æфсæдтæмæ [Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. М. «Менеджер». 2003. 566-572 фф.].
ирæзни æрдæмадæ= направление, вектор развития
æмгуст кодтонцæ= взаимодействовали
æнтæститæ= успехи, возможности
Алантæ нæбал æнцæ æфсадæ-адæм; цæугæцардгæнæг цардиуагæй рахизтæнцæ гъæути цардмæ. Цæгат Кавкази уæрæх территоритæ байахæсгæй, райдæттонцæ æмгустæй царун æндæр адæмихæдтæлти хæццæ — кæскæнтти, тюрккæгти æма цæцæн-авар æвзагæй ка дзурдта, уонити хæццæ. Уотæ бангъæлун ес, æма аланти æндæвдадæ скæсæйнаг Кавкази хонхаг регионти цæргутæбæл (нуриккон Дагъистан, Цæцæн æма Мæхъæл) адтæй минималон (мингийæ-мингидæр), будури нигулуйнаг регионтæбæл ба (нуриккон Адыгея, Хъæрæсе-Черкес, Кæсæг-Балхъар) адтæй бæрæг хъæбæрдæр. Уой æвдистæг æнцæ X æноси арæзт Суан Уасгергий, Сенти æма Зеленчуки аргъауæнтæ, уæдта ма Алайнаг Магаси ихæлддзæгтæ дæр.
æфсад—адæм= народ-войско
цæугæцардгæнæг цардиуагæ= кочевой образ жизни
æндæвдадæ= влияние, давление
Къахдзæф фæстæмæ ракæнæн æма æркæсæн Нарти кадæнгитæмæ, этникон истории хæццæ сæ сбæттæн. Нарти тематикæ æхуæдæг дæр æй дзæвгарæ уæрæх æма уоми дæр ес уæхæн буцæудзинадæ, æрмæги райдайæни ци фарст лæвæрд æрцудæй, уой хузæн: ке ‘нцæ алантæ, ке ‘нцæ Нартæ? Берæ æнзти размæ профессор Абайти Васо бафæлвæрдта аци фарстæн дипломатикон æгъдауæй ауæхæн дзуапп раттун: Нарти эпос хауй, ке æхсæн ес, уоци адæммæ [кæсæ: Абаев В.И. Блеск и нищета золотого тиснения (по поводу книги: М.А.Кумахов, З.Ю.Кумахова. Язык адыгского фольклора. Нартский эпос. М. 1985).\\ Киунуги: В.И.Абаев. Избранные труды в 4-х томах. 2-е издание. Т.1, с.321-333, ф.321]. Гъæйдитæ ‘ма, исæрази уæн уобæл: ес аллихузон Нартæ – абхазаг, кæсгон, балхъайраг, æссон (ирон-дигорон), вайнах Нартæ дæр ес – æма уобæл фæууæд. Фал неке ‘саразиуй уобæл. Алли адæм дæр архайуй ‘сбæлвурд кæнун, «сæхе» Нартæ рагондæр æма ахсгиагдæр ке ‘нцæ, уобæл.
Раги дзамани Марк Порций Катон куд зæгъидæ: «Ceterum censeo Cartaginem delendam esse» (гъо ма, «Мæммæ гæсгæ Карфаген уæддæр гъæуама фæууа бунти бун ихæлд»), уоййау профессор Л.А. Чибиров заманай устур монографии «Осетинская Нартиада» [Чибиров Л.А. Осетинская Нартиада: мифологические истоки и ареальные связи. Владикавказ: Ир. 2021. 418 с.] тохуй, цæмæй маке макæд фæфæсмон уа уобæл, Нартæ ирон адæми хæзна ке æй, фиццаг уонæй ке рацудæй, уобæл. Раст зæгъгæй, абхазаг ахургæндтæ Людвигæй дзæвгарæ гъиггагæдæр æнцæ.
Кæд Чибирифурт æгæр карз финсуй, уæддæр æ цæстæнгаси хæццæ æз арази дæн; фал мæммæ гæсгæ, тагъд рæстæги Иристонæн йæ домæнтæ Нартæбæл ниууадзун гъæудзæнæй, уой туххæй, æма мах иронхгæнгæ цæуæн нæ кæддæр уарзон Нарти. Иристони университетти студенттæ Нарти кадæнгити туххæй зонунцæ æрмæст дæр уæвгæ ке адтæнцæ Нартæ, уой, аргъаугæ ба сæ нæ кодтонцæ нæ сæ мадæлон æвзагæй, нæ ба уруссагау.
Абай-фурт ци финста, е нæбæл ку не ‘рцæуидæ: Нарти фæлтæрæй-фæлтæрмæ ци адæмихатт нæ фæхæссуй, уониуон нæбал фæуунцæ. Нæ зонун, куд цæунцæ гъуддæгутæ Кæсæги æма Абхазий, фал Иристони тенденци цæуй æнæфæстæмæздæхгæмæ.
Нур ба фæстæмæ раздæхæн Алайнаг паддзахадæдзинади фарстамæ. Паддзахади равзæрди æнæмæнггъæуæгæ уавæртæ æнцæ климат æма экономикон фактортæ. Паддзахадæ нæ райгурдзæй æхсæнади медæгæ, ку нæ уа фагæ уæлдай продукт, æнæ уомæй нæ фæззиндзæй уæхæн адæмихай (кълас), кæци æхецæн райахæссуй мулк, есгæ ба ‘й фæккæнуй, цума ин Хуцауæй ес байсуни барæ. Нæукон æвзагæй е хуннуй легитимаци. Фагæ мулк ба æрмæстдæр уоми фæууй бæзгæ климат æма ландшафт кæми ес, уоми. Уомæ гæсгæ паддзахадæдзийнадæ раздæр фæззиннуй гъæр денгизти рæбунтæ кенæ ба Нил-дони хузæн цæугæдæнтти билтæбæл. Якутий æма Чукотки ба климæтмæ гæсгæ æхефæрци паддзахадæ нецихузи фæззиндзæй.
æнæмæнггъæуæгæ уавæртæ= непременные, безусловные условия
уæлдай продукт= прибавочный продукт
бæзгæ климат= подходящий климат
Уотæ бангъæлæн ес, цума Цæгат Кавкази фæзтæ æма хонхрæбунтæ хорæй, донæй, гъæдтæй æма зæнхæй цох нæ ‘нцæ, æма цивилизацийæн авдæни хузæн раги дзамани исуайонцæ, фал цæмæдæр гæсгæ не ‘ссæнцæ. Ка ‘й зонуй, еу-дууæ мин анзи размæ уоми климат адтæй æндæрхузон (уæхæн фантастикон æнгъæлцæ дæр нæй: мæхе цæстæй фæйидтон æрмæст 50 анзмæ Дигоргоми Къæраугом-цъете, Цæгат Кавкази устурдæртæй сæ еу, еу километæрмæ хæстæг фæмингидæр æй), фал ами юристи зонæндзинæдтæ бæлвурдæй фагæ нæ ‘нцæ.
Бæрæг æй, Цæгат Кавкази хъаурæгин, æцæг экономикæ арæзт ке не ‘рцудæй, е. Уоци рауæн ка цардæй, еци алантæ, адыгтæ, фæстæдæр ба тюркæгтæ æма иннетæ, цардæнцæ дессаги рæсугъд, сугъдæг æрдзи уавæрти, кæци ефтонг кодта цардæн фагæ хуæруйнаг, фал интенсивон гъæууонхæдзарадон продукциæн фагæ товартæ нæ лæвæрдта.
Раст зæгъун гъæуй, истори зонуй уахæн цаутæ, паддзахæдтæ ку фæззиннунцæ æнæ хъаурæгин материалон бундорæй, зæгъæн, Манголти импери, кæци комкоммæ еу историон моментти рагæпп кодта дæллаг будуртæй, скъаппи хæйрæги хузæн. Е Карл Каутский тухæмиуæ теорийæн иттæг хуарз дæнцæн æй, фал арæхдæр паддзахадæ фæззиннуй кусти, экономики фæрци.
æцæг экономикæ= здесь: развитая экономика
тухæмиуæ теори= теория насилия
Райсæн Нигулæн Рими империи ниппурх æма Егъау Карли империи ирæзти æхсæн рæстæги берæ æрнæг, варварон паддзахæдти тагъд равзурд. Кенæ ба Хазари каганат, кæци практикон æгъдауæй неци ниууагъта археологтæн. Æрхæссæн ес æндæр дæнцæгтæ дæр, фал етæ ‘нцæ цубур рæстæгмæ паддзахадон арæзти дæнцæнтæ. Егъау къулух Тимури (Тамерлани) цубур рæстæгмæ ци импери адтæй, е æ æнæбæсæтгæ æфсæдти мудзурати биринкъитæбæл хуæстæй, æнæрлæугæй сæ тохун кодта, уой туххæй æма син алли бон федун гъудæй, æхе бæстæ ба уойбæрцæ нæ фæлдиста, нæ аразта.
Исрази уæн еци тезиси хæццæ, зæгъгæ, æнæ фагæ экономикон бундорæй паддзахадæ нæ фæзиннуй. Уой банимайæн ес алайнаг протопаддзахади æнæрæзти тæккæ фиццаг æфсонбæл.
Экономикон райрæзти нихмæ æвæрд фарс æй раздæри муггаги æхсæнадæ кълассон æхсæнадæмæ райевун. Æфсади æма хæстонти паддзахадæ нæ гъæуй; сæ зæрдæмæ фулдæр фæццæуй падддзæхтæ кенæ фæтæгтæ ку феййевунцæ сæ хъаурæ æма сæ зундмæ гæсгæ.
æрнæг= варварский, дикий
муггаги æхсæнадæ= родовое общество
Паддзахадæ исуй æнæмæнгæгъæуæгæ адæмæн уæд, дзиллæ ку радихтæ уй, æма мулкгун, хецау ку исуй, уони фæгъгъæуй сæ мулк фесафунæй багъæуай кæнун. Уæд уонæн сæ бунат, сæ мулк фесæфуни тас фулдæр кæсуй бийнонти æма муггаги бастдзинадæ райхалунæй. Æма берæнимæц хецæуттæ фæззиннунцæ, цæрæг адæм æрмæст хæстонти еухузон массæ ку нæбал фæуунцæ, æма сахар ку фæззиннуй, гъеуæд.
Цæмæй паддзахадæ уа æнхæст, уой туххæй гъæуй устур сахар, кæми цæрунцæ дæсгай дæснийæдти косгутæ, гъæуй сæ алливарс гъæутæ, кæцитæ æрвилбон дæр хуæруйнаг дæттунцæ сахари цæргути фингтæмæ, базаргæнгутæ æма æрмдæснитæ, ахургæнгутæ æма дохтиртæ, гъæунгтæ кæдзосгæнгутæ æма ингæнкъахгутæ, сахар гъæуайгæнгутæ æма æфсæддонтæ, гъæунцæ хуæрæндæнтти хецæуттæ, трактиртæ, ресторантæ, тратторитæ. Уоци цардæй гъæуама рацæронцæ дзæвгарæ рæстæг, цæмæй фæззинна æма исфедар уа хецауадæгæнæг кълас æма йæ тухæ бафæлвара. Еци кълас гъæуама æ фæндон исфедар кæна закъонти, æ бæрнлæгтæй ба исараза паддзахадон механизм.
æнæмæнгæгъæуæгæ= необходимое
æнхæст=здесь: полноценное
сахар= город
æрвилбон= ежедневно
æрмдæснитæ= ремесленники
сахар гъæуайгæнгутæ= стражники
хецауадæгæнæг кълас= господствующий класс
бæрнлæгтæ= представители
Куд цæуй сæ гъудтаг еци рæстæг Искæсæн Алании? Ами айфонмæ ес сахар Магас, ес федæрттæ (киунугутæ амонунцæ, Мерван ибн Мухаммад, араббаг халиф, кæци паддзахеуæг кодта Дамаски; цардæй 688-750 æнзти, 735-736 æнзти ниддæрæн кодта æртæ алайнаг федари [кæсæ: Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. М. «Менеджер». 2003., ф. 567]. Алантæ X æноси иссæнцæ «нас аль китаб», араппагау «киунуги адæм», гъо ма ‘ссæнцæ монотеисттæ, еунæг Хуцаубæл ка ‘ууæндуй, етæ (нигулæн алантæ ба никки раздæр – V æноси!). Аллихузи æрмиадæ дæр ахедудта (археологтæ иссердтонцæ Кобангоми æма Дигоргоми, Лесгори рæбунти æфсæйнагфицæн пецтæ IV-I æноси Е.К. р.р. конд [кæсæ: Чибиров Л.А. Осетинская Нартиада: мифологические истоки и ареальные связи. Владикавказ: Ир. 2021. 418 с.]. Гъай-гъай театртæмæ аланти нæма байевдалдæй, эллинти куд уотæ, фал Гомер ци куст райдæтта идард Эллади, уой идарддæр кодтонцæ нæхе нарти кадæггæнгутæ. Гъигагæн еци архайдтæ фагæ нæ разинттæнцæ паддзахадæ исаразунæн.
ахедудта = развивалось, увеличивалось
æноси Е.К. р.р.= веке до Рождества Христова
Искæсæн Алании цæрæг адæм уойбæрцæ нæ дихтæ кодтонцæ сæхе æхсæн куд æмбæлуй паддзахадæн, уотæ. Еци гъуди, зæгъгæ, дружинæ йе ‘фсæддон разамонæги кънйазæй ку раседуй, е ба райдайуй тæрхон кæнун, йæ лæггадгæнгутæ æппунæдзох хъалон фембурд кæнунцæ цæрæг адæмæй, адæм ба цума æрмæстдæр фæуунцæ зæнхкосгутæ æма гъейе æй паддзахадæ, еци гъуди раст нæй. Æхсæнади еци уавæр ‘схонæн ес прото-паддзахадæ, гъомæ æрдæгконд паддзахадæ, кæронма ка нæ исирæзтæй, уæхæн, кенæ ба ма ‘й хонунцæ пре-паддзахадæ. Уæхæн цидæр æнкъарæн IX-X-аг æности цæгат-нигулæн Уæрæсей, VII-X-аг æности Хазарий, VI-XIII-аг æности ба алантæмæ. Цанæбæрæг дессаг æй Аланий X-аг æноси ке адтæй титул эксусиократор [кæсæ: Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. М. «Менеджер». 2003., ф. 569], гъома хецау, кæций Византи нимадта империй хуæдбар хæларбæл, рæсугъд титул æхуæдæг паддзахадæн æмбал нæй.
Уотемæй Аланий цæргутæ куд æмбæлуй уотæ ке на дихтæ кодтонцæ къластæбæл, е адтæй никки еу цæлхдор паддзахадон аппарат равзурдæн.
Нур ба æркæсæн проблемæмæ иннердигæй. Паддзахадæ ма равзæруй, цивилизаций индекс (испайда кæнæн аци дзурд дæр) фагæ бæрзонд кæми ‘й, уоми дæр. Гъома, адæм кæми зонунцæ финсун æма нимайун, товартæ базар кæнун, сæ бон æй организацигонд æгъдауæй аразун æма тох кæнун, зонгæ ‘нцæ, фæллой бæрзонд æфтуййагæгун ка кæнуй, еци механизмти хæццæ. Æхсæнады ирæзуй зарун æма кафуни аййевадæ, фæззиннуй театр, скъолатæ, ирæзуй медицинæ æма фæззиннуй зонадон гъуди. Аци тезисæн ирд æвдесæн æй Шумери, Аккади, Вавилони, Ниневий, Ассирий, Мисри æма Рими рагон истори.
Цæлхдор= препятствие
бæрзонд æфтуййагæгун= высокая производительность
зонадон гъуди= научная мысль
Гъигагæн, алантæ ахуйрадæн æма кæсун-финсунæн устур аргъ нæ кодтонцæ. Фал алантæ, ке зæгъун æй гъæуй, зарун æма кафунæй æнæуинон н ‘адтæнцæ: Нарти Ацæмæзи уадиндзæ худтонцæ «сугъзæринæ сауæфтуд», Сирдон ба Нартæн ци фæндур балæвар кодта, е ба нимад адтæй хæзнабæл. Кæфтитæ æвдист цæунцæ берæ таурæхъти æма сæ арæх нимадтонцæ куд ерис, уотæ [кæсæ: «Сослан Бедухайы куыд æрхаста» – URL: https://www.nartosetia.ru/3-7-%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B-%D0%BA%D1%83%D1%8B%D0%B4-%D3%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0/].
Еуæй-еутæн аци бæрæггæнæн фæкæссæй æнæнисанеуæггун паддзахади равзурдæн, æ кой нæ цæуй паддзахадæ æма барадæ теорий ахургæнæн киунгугути. Фал нæ зæрдитæбæл ку æрлæууæн кæнæн, Римаг Помпейи археологтæ куд искъахтонцæ еу нæ фал дууæ (!) амфитеатри (гъома сæ культурон æмвæзнадæ адтæй уæхæн, æма еци хуæрзминги сахарæн еу нæ фагæ кодта) æма сæ рабарæн нæ фидтæлти еугай музыкалон инструментти хæццæ, уæд исбæрæгуй, аци гъуддаги дæр алантæ паддзахадон æмвæзнадæмæ ке нæ бахъæрттæнцæ.
æнæнисанеуæггун= несущественный
Æртиккагæй ба, психологон æгъдауæй, æнæмæнггъæуæгæ æй, цæмæй æхсæнади адæми фулдæр хаййи бон уа дæлбарæ кæнун æма куд уонцæ цæттæ хецауи коммæ кæсун. Алайнаг адæмæн еци домæнтæ, еци минеугутæ разиндтæнцæ æнæфæразгæ. Аргъдзийнади ориентаци раги куд адтæй, нур дæр уотæ байзадæй: æфсæддон бæгъатурдзинадæ бæрæг кæнуй адæймаги бунат адæми æхсæн, мулки уавæр ба нæ [кæсæ: «Батрадз æмæ æлдар» – URL: https://www.nartosetia.ru/5-14-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7-%D3%95%D0%BC%D3%95-%D3%95%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80/].
аргъдзийнади ориентаци= ценностная ориентация
Мулки рахаститæ, æвæццæгæн, фагæ ирæзт н‘ адтæнцæ, æма базарадæ дæр сæнттадæбæл нимад н‘адтæй. Нарти кадæнгити арæх цæуй хæзнай кенæ ес-беси кой, фал, æхцай кой ба некæд. Æнæ æхцай ба, куд зонæн, мулки рахаститæ не ‘рæзунцæ, байзайунцæ сæ райдайæни, ‘ма уæд адæми паддзахадæ дæр нæ фæгъгъæуй. Æма æрмдæснийадæ дæр байзайуй «‘хе гъуагæдзинæдтæн», хъæбæр ниллæг æмвæзнадæй. Адæни гъудий дæр н‘адтæй пайдабæл косун. Æрмæстдæр цалдæр кадæгеми цæуй зæнхи куст кæнуни кой. Нуриккон Иристони турусабæл фиццаг (уæллаг) бунат ахæссуй сугъдæгдзийнадæ, уод, дин; дуккаг бунати цæуй — хæстон бæгъатурдзийнадæ; æрмæстдæр æртиккаг бунат ба ахæссуй фæллойнæ æма материалон бæркад (æртæ хузи — уорс, сурх æма бор амонунцæ уод, бæгъатурдзийнадæ æма бæркади нисæнтæ). Уоци рæстæги ‘ма уавæрти гъæууонхæдзарадон фæллойнадæ адтæй æнæпродуктивон; тиллæг задæй минги, æма уомæ гæсгæ хумæтæги сæребарæ нæлгоймаг хуæздæрбæр нимадта зæнхæбæл косун нæ, фал балци æви тугъдмæ цæун.
мулки рахаститæ= имущественные отношения
сæнттадæбæл нимад н‘адтæй= не считалось престижным
æмвæзнадæ=уровень
Уотæ зæгъæн нæййес, æма алантæ зæнхи куст æппундæр нæ кодтонцæ; ку райсæн кадæнгæ «Нарти исæфт», уæд уоми финстæй, тиллæг ку не ‘рзадæй, уæд куд рахизтæнцæ еци уавæрæй, уой. Уотæ рауадæй æма Нартæ (кæсæ: алантæ) балцæй гъæууонхæдзарадон системæмæ ку рахизтæнцæ, уæд сæбæл æрцудæй стонг рæстæг, кæци æркодта æхсæнади исæфтмæ.
Аланти уагахасти стереотиптæ лæгъузæрдæмæ бандæвтонцæ паддзахади равзæрди процестæбæл. Нæ фидтæлти æма паддзахадæ исарæзун кæмæн бантæстæй, еци адæмти барадон цæстæнгас ку рабарæн, уæд рабæрæг уодзæй берæ хецæндзинæдтæ. Ами нин фенхус уодзæй дессаги рæсугъд кадæг «Сослан Мæрдты бæсты» [кæсæ: «Сослан мæрдты бæсты» – URL: https://www.nartosetia.ru/797-2/]. Лæмбунæг ибæл ниффинстон æрмæги: Миндзаев М.А. О юридических параллелях осетинского нартского эпоса [кæсæ: Миндзаев М.А. О правовых параллелях осетинского нартского эпоса – URL:(https://www.nartosetia.ru/%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%85-%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0/]. Ами банисан кæндзинан æрмæстдæр еу, фал æхсгиаг хецæндзийнадæ: давд аланти цæсти адтæй ходуйнаг (фудракондбæл алли хатт нимад ба н‘адтæй), æстæр ба нимад æрцæуидæ æфсæддон бæгъатурдзинадæбæл [кæсæ аргъау «Уырызмæджы æнæном лæппу»: URL: https://www.nartosetia.ru/2-3-%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D3%95%D0%B4%D0%B6%D1%8B-%D3%95%D0%BD%D3%95%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BB%D3%95%D0%BF%D0%BF%D1%83/]. Æнæфæрсгæй ист алкæддæр адтæй тарегъæддаг, ма йе ‘скæнæг гъæуама бахаудтайдæ зиндони цадæмæ иннæ тæрегъæдгунти хæццæ кæми гъезæмæрдтæ кæндзæй æносмæ [кæсæ аргъау «Зиндони хед»: URL: https://www.nartosetia.ru/13-%D0%B4%D0%BD-%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8-%D1%85%D0%B5%D0%B4-2/].
уагахасти стереотиптæ= поведенческие стереотипы
бандæвтонцæ= повлияли
æстæр= грабеж
Паддзахади медæгæ ба давд алкæддæр нимад æрцæуй фудракондбæл, уомæн æма хесбойнадæй нури адæми цæсти ахсгиагдæр неци ес.
Нартæн ба (кæсæ: алантæн) фудракæндбæл нимад адтæй е, нури рæстæги кæци нæбал нимайунцæ фуддзийнадæбæл: æнæфсесдзинадæ, æнæуагæдзинадæ, косунмæ æнæфæразгæдзинадæ ‘ма æнд.
хесбойнадæ= собственность
æнæуагæдзинадæ= грубость, нелюдимость
Уомæ гæсгæ мах уинæн, алантæ æндæр дзиллæтæй, кæцитæ æнтæстгунæй исарæзтонцæ паддзахæдтæ астæуккаг æности æмæ раздæр, байзадæнцæ фæстегæй, е сæбæл хумæтæги не ‘рцудæй. Фал, ка зонуй, дессаги амалгун, тухуаст, зундгин къуар лæги, кæцитæ лæдæрттæнцæ паддзахади пайда адæмæн, ку фæззиннидæ се ‘хсæн, уæд, гæнæн ес, æма нæ адæми истори æндæр фæндагбæл æрзелидæ. Фал е, нæ гъудитæмæ гæсгæ, гæнæн ес æмæ æрцудайдæ V æноси Европи, Рим ихæлгæ ку кодта, уæд; Цæгат Кавкази ба зинтæй. Цæгат Кавкази мах зонæн еунæг еу адæм, кæцитæн бантæстæй паддзахадæ исаразун – Хазарти Каганат, е дæр сæхе адæми рæуаги фулдæр нæ, фал дзиуидтаг базаргæнæг æма финансистти тухархайдтити фæрци. Е дæр æртæ сæдæ анзей фулдæр нæ фæллæудтæй, уомæн æма еци цубур рæстæг нæ рафагæй, цæмæй сирд адæми сæрти бацæуа паддзахади идея [кæсæ: 15].
Æви, ка зонуй, æрмæст амалгун æма тухуаст адæймæгти туххæй нæ, фал фулдæр паддзахади уавæрти рагæй ка цæруй, еци адæмти хæццæ бастдзинæдти туххæй?
Æцæгæйдæр, аланти фæсте Европæмæ ка æрцудæй, æма латийнаг, гермайнаг, славяйнаг æвзагæй бунтон æндæр æвзаг кæмæн адтæй, еци венгртæн ку бантæстæй манголти æмпурсти размæ знаггадæгæнæг уавæри паддзахадæ исаразун, æма, фæстæдæр ба дессаги цæфтæ сæбæл ку ‘руадæй манголтæй, уæддæр сæ бон ку ‘ссæй сæхе æривæрун куд æмбæлуй уотæ. Алантæ ба уотæ федар нæ разиндтæнцæ сæдæ ма фæндзай анзи фæсте сæбæл Тамерлани æфсæндзух æфсæдтæ сæхе ку никкалдтонцæ уæд. Цæмæн разиндтæнцæ венгртæ уотæ федар? Æз куд æнгъæлун, киристон дини æнхусæй, фал динæй æхецæй уойбæрцæ нæ, куд æнгом бастдзинадæй Роми папи хæццæ, кæци уидта уонæми æууæнкæгин, нифсдæттæг католиктæ.
Сæрфæст, кæсгон адæм, кæцитæ адтæнцæ дзæвгарæ берæ æма фагæ сæмæ адтæй фæзуат дæр, исбуцæуæнцæ киристон Уæрæсей хæццæ, бахаудтæнцæ Пусулмон Портæй æндæвдади бун, уайтагъд си лухгонд æрцудæнцæ территориалон æгъдауæй æма паддзахадæ исаразунбæл дæр нæ байархайдтонцæ.
амалгун æма тухуаст= здесь: пассионарные, энергичные
сæрфæст= напротив
Æма Искæсæн Кавказы цæргутæ XIX-аг æноси исарæзтонцæ иммат (прото-паддзахадæ), кæци син фадат лæвæрдта берæ рæстæг карз нихмæлæуун Уæрæсей æндæвдадæн.
Кæронбæттæни ракæнæн ма цалдæр дзурди Нарти туххæй. Кæд эпос æхуæдæг зæгъуй, Нартæ зæнæг ке нæ ниууагътонцæ, зæгъæ, фæл æрмæстдæр исфæндæ кодтонцæ сæ фæсте ниууадзун æносон кадæ [кæсæ: 16], гъо ма ирæ-дигорæ нæ ‘нцæ нарти байзайæгкæгтæ, уæддæр дзæвгарæ берæ киунугутæ ес, кæми финст æрцудæй Нарти эпос æма æссон адæми фидтæлти – аланти истории бастдзинади туххæй.
Алайнаг адæмихæттити истори æма æссон нарти таурæхъти æхсæн ци параллелтæ ес, уони нæуæгæй дзорун нæ гъæуй, етæ æвдист æрцудæнцæ литературæй Абати Васой, Жорж Дюмезили, Тур Хейердали æма æнд. кустити [кæсæ: Ж. Дюмезиль. Осетинский эпос и мифология. М.: Наука, 1976; Хейердал Тур, Лиллиестрем Пер. В погоне за Одином. По следам нашего прошлого. // М.: Менеджер. 2008. 432 ф; Абаев В.И. Нартовский эпос осетин. \\ Киунуги: В.И.Абаев. Избранные труды в 4-х томах. 2-е издание. Т.1, ф.122-205; Абаев В.И. Сармато-боспорские отношения в отражении нартовского эпоса. \\ Киунуги: В.И.Абаев. Избранные труды в 4-х томах. 2-е издание. Т.1, ф.311-321; Абаев В.И. Проблемы нартовского эпоса. \\ Киунуги: В.И.Абаев. Избранные труды в 4-х томах. 2-е издание. Т.1, ф.140-254.]. Кæсгон, абхазаг æцæг истори æма сæ нарти эпоси æхсæн æнгæс параллелтæ литератури æвдист не ‘рцудæнцæ. Вайнахти домæнтæ алайнаг бунтæмæ ку райсæн, уæд наукæ неци ма зонуй кæмити ма змалдæнцæ етæ сæ нуриккон цæрæнбунатæй идарддæр. Е, мæммæ гæсгæ, æй нæдæр хуарз, нæдæр лæгъуз. Е æй историкон факт æма ‘й гъæуй æнкъарун куд хуцауæй лæвæрд нейтралон хуарздзинадæ. Уомæн æма неке сæрмæ æрцæудзæй тухсун, зæгъæн, пахампар Мæхæмæт ке райгурдæй Аравий, дзурдта араббаг æвзагбæл, нæдæр кæсгон нæдæр ба цæцæйнаг, кенæ ‘дта Йесо Киристе æппундæр ке на ‘дтæй италиаг кæнæ ба бердзейнаг. Цийнæ кæнун гъæуй уобæл, æма нæмæ ке ес, кæбæл нæхе барæн, етæ, уомæн æма куд эпикон хъайтартæ, уотæ кæсæг нартæ нецæмæй дæлдæр æнцæ ирон, мæхъæйлон, кæнæ ба абхазаг нартæй. Бунти бун лæгъуз ба е æй, æма махæн, кавказæгтæн, сабургай исæфунцæ не ‘взæгтæ æма нæ историон гъудитæ, имисуйнæгтæ. Энерги гъæуамæ здæхт уа æнæпайда буцæутæмæ нæ, фал нин ци бунтæ байзадæнцæ, уони багъæуайкæнуммæ æма сæ фæсевæди ‘хсæн парахат кæнуммæ.
© Миндзаев Марат Айдарукович